छिन्नमस्ता भगवती

छिन्नमस्ता भगवती पूर्वी नेपालका शक्तिपीठहरूमध्ये प्रख्यात स्थल हो, जसको भौगोलिक अवस्थिती सप्तरी जिल्लाको सखडा क्षेत्रमा पर्छ। राजविराजबाट करिब १० किमी टाढाको यो मन्दिर भारतको सीमाक्षेत्र नजिक भएकाले नेपाल र भारत दुवैतर्फका भक्तजन यहाँ आउने गर्छन्। स्थानीय विश्वासअनुसार देवीले निवेदित मनोकामना स्वीकार गर्ने भएकाले यहाँ प्रार्थना, व्रत र बलिदानको परम्परा व्यापक छ। प्रमुख मेलाको समय दशैँ र नवरात्र मानिन्छ।

इतिहास र किम्बदन्ती

परम्परागत कथनअनुसार सन् १०९७ तिरको अशान्त कालखण्डमा कर्नाटकबाट उद्गम मानेका नान्यदेवले मिथिला प्रवेश गरी सिम्रौनगढ (आजको बारा जिल्ला) केन्द्र बनाए। तिनै वंशको पाँचौँ पुस्तामा आएका शक्रसिंह देवले नाबालक हरिसिंह देवलाई राज्यसिंहासनमा राखेर छुट्टै बसोबास गर्नुपरेपछि, सखडा वरपर घना बन क्षेत्र सफा गर्ने क्रममा भेटिएको देवीप्रतिमालाई आफ्नो कुलदेवीका रूपमा प्रतिष्ठा गरे भन्ने भनाइ प्रचलित छ। देवीको शिरविहीन स्वरूपका कारण पछि ‘छिन्नमस्ता भगवती’ नामले चिनिन थालेको जनविश्वास पाइन्छ। नाम र व्यक्तिको लेखाइ–उच्चारणबारे स्रोतहरूमा कतैकतै फरक देखिन्छ।

मूर्ति र प्रतिमाविन्यास

मन्दिरको गर्भगृहमा कालो प्रस्तरबाट बनेको मुख्य प्रतिमा स्थापित छ, जसको अधोभागमा राँगाको काटिएको टाउको कुँदिएको देखिन्छ। मुख्य मूर्तिको बाँयातिर दक्षिणकाली र महिषमर्दिनीका प्रतिमाहरू छन् भने दायाँपट्टि चामुण्डा र भैरवी आराधित छन्। यी सह–प्रतिमाहरूलाई सामूहिक रूपमा ‘पञ्चभगिनी’ भन्ने प्रचलन स्थानीय स्तरमा सुनिन्छ। सखडा भगवतीको शिल्प सूक्ष्म अवलोकन गर्दा टुक्रा–टुक्रा जोडिएको जस्तो प्रभाव देखिने दाबी पनि गरिन्छ।

पूजा, विधि र बलि परम्परा

यहाँको पूजा–अनुष्ठान नियत कालखण्डमा व्यवस्थित रूपमा सम्पादित हुन्छ। वर्षका चारवटै नवरात्रमा ५६ परिकार तयारी गरी मध्यरात्रि पूजा गर्ने परम्परा बताइन्छ। कुनै-कुनै वर्ष बाधा देखिएपछि देवी आसनमा जन्तर राखी महाअष्टमीमा तान्त्रिक विधि पनि अनुष्ठान गरिन्छ। दैनिक रूपमा बोका, भेंडा, परेवा, हाँस र माछा आदि बलि सामग्री चढाइने गर्छ; संख्या ५०भन्दा माथि पुग्ने र बडादसैँमा यो परिमाण हजारौँसम्म बढ्ने भनाइ छ। मनोकामना सिद्ध भएपछि पञ्चबलि गर्ने चलन पनि रहेकाले वार्षिक रूपमा करिब ३० हजारभन्दा बढी बलि भएको विश्वास केही स्रोतले उल्लेख गर्छन्। रगतसँग जोडिएका अचम्म मानिने घटना र पशुहानिबिना बलि सम्पन्न हुनेजस्ता दाबीहरू आस्थासँग सम्बन्धित कथनका रूपमा सुनिन्छन्।

मेला, तीर्थयात्री र समुदाय

दशैंको अघिल्ला दिनदेखि टीकासम्म यहाँ ठूलो मेला जम्ने गर्छ। सिमाना नजिक भएकाले भारतको बिहारतर्फबाट समेत उल्लेख्य संख्यामा भक्तजन आउँछन्, साथै पूर्व–मधेशका जिल्लाबाट पनि आगन्तुकको ओइरो लाग्ने भनाइ छ। स्थानीय बखानअनुसार हिन्दू बाहेक मुस्लिम समुदायका केही व्यक्तिहरूले समेत मन्दिर बाहिर बस्दै फूल अर्पण गरी स्व–इच्छापूर्ति कामना गर्ने परम्परा कायम छ।

संरचना, पुनर्निर्माण र संरक्षण

स्थानीय जनस्मृतिमा अघिल्ला पुस्तासम्म मन्दिर क्षेत्र गुफानुमा स्वरूप मै रहेको बताइन्छ। त्यसमध्ये च्याखुरी नानी र चुनीलाल ठाकुरले सफाइ तथा भीक्षाबाट संकलन गरी सानो देवालय निर्माण गराएको भनाइ प्रचलित छ। वि.सं. १९९० सालको भूकम्पमा त्यो संरचना भत्किएपछि, त्यतिबेलाका पुजारी अनिरुद्ध ठाकुरले सहयोग जुटाई टिन–छानोको मंदिर खडा गरे। पछि जीर्ण बन्दै गएपछि वि.सं. २०२८ मा तत्कालीन भारतीय रेलमन्त्री ललित नारायण मिश्रले पक्की देवालय र तीन कोठे धर्मशाला बनाउन लगाएको उल्लेख पाइन्छ। वि.सं. २०४४ मा राजा बीरेन्द्रले रु. पाँच लाख सहयोग गरेपछि प्यागोडा शैलीको हालको मन्दिर बनेको र निरन्तर उपयोगमा रहेको भनिन्छ।

व्युत्पत्ति, लेखोत्थान र मतभेद

‘छिन्नमस्ता’लाई केही शब्दकोशहरूले ‘आफ्नै शिर छिनेको र घाँटीबाट निस्केको धाराले शिरलाई पोषित गर्ने’ देवीका रूपमा अर्थ्याउँछन्; सखडास्थित मुख्य मूर्तिसँग उक्त वर्णन पुरै मेल नखाने टिप्पणी कतिपयले गर्छन्। वि.सं. १९८४ मा तिलाठी निवासी ज्योतिषी यदुनन्दन मिश्रले चढाएको अष्टधातु घण्टामा ‘शक्रेश्वरी’ एक पटक र ‘महिषमर्दिनी’ दुई पटक अंकित भएको भनिएको छ, जसबाट यहाँको प्रारम्भिक आराध्य–नामबारे संकेत मिल्ने तर्क गरिन्छ। सन् १३२८ तिर घियासुद्दिन तुगलकद्वारा तिरहुत क्षेत्रमा भएको आक्रमणपछि सिम्रौनगढ लगायतका मूर्तिहरू क्षति भएको ऐतिहासिक प्रसङ्ग देखाइन्छ, र सखडा भगवतीको प्रतिमा त्यही बेलाको चोटपटकको परिणाम हुन सक्ने अनुमान केही इतिहासविद्हरूले व्यक्त गरेका छन्। यी विवरणमध्ये थुप्रै पक्ष किम्बदन्ती र स्थानीय वचन–परम्परामा आधारित भएकाले अनुसन्धानकर्ताबीच एकरूपता नभएको सम्भावना रहन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “छिन्नमस्ता भगवती”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/छिन्नमस्ता_भगवती (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). छिन्नमस्ता भगवती [Chhinnamasta Bhagwati Temple]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/छिन्नमस्ता_भगवती

“छिन्नमस्ता भगवती [Chhinnamasta Bhagwati Temple].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/छिन्नमस्ता_भगवती. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “छिन्नमस्ता भगवती [Chhinnamasta Bhagwati Temple].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/छिन्नमस्ता_भगवती.

@misc{nepaliencyclopedia_566,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {छिन्नमस्ता भगवती [Chhinnamasta Bhagwati Temple]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9B%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%AE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%AD%E0%A4%97%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%80},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - छिन्नमस्ता भगवती [Chhinnamasta Bhagwati Temple]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9B%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%AE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%AD%E0%A4%97%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%80
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -