नेपालमा साम्यवाद नेपालका विचार, आन्दोलन र दलगत प्रतिस्पर्धामा दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने राजनीतिक प्रवृत्ति हो। यसको उत्पत्ति २००७ सालको परिवर्तन र राणा शासन अन्त्यसँग नजिकिएको मानिन्छ। समयक्रममा गुट–विभाजन, पुनःएकता र भूमिगतदेखि संसदीय अभ्याससम्मका विविध रूपले यसलाई परिभाषित गरेका छन्। १९९० दशक र २००० दशकको सुरुतिरको द्वन्द्वबाट नेपाली गृहयुद्ध उत्पन्न भई कम्तिमा १७,००० मानिसको मृत्यु भएको उल्लेख पाइन्छ।
उत्पत्ति र प्रारम्भिक प्रसार
राणाकालीन अलगावका कारण नेपालमा साम्यवादी विचार ढिलो भित्रिएको बताइन्छ। सन् १९३० तिर कम्युनिस्ट साहित्य नेपाल भित्रिने कार्य गोप्य ढंगले गरिएको थियो। चार महत्तर सहिदमध्ये दशरथ चन्द र गङ्गालाल श्रेष्ठ त्यस्ता साहित्यका पाठक रहेको उल्लेख छ। त्यतिबेलाको समाज व्यापक रूपमा अशिक्षित थियो, जसले वैचारिक विस्तारलाई धीमा बनायो।
पहिलो पार्टी र प्रारम्भिक नेतृत्व
नेपालको पहिलो कम्युनिस्ट संगठनको उदीयमान पृष्ठभूमि भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनको समयसँग जोडिएको मानिन्छ। यस क्रमको केन्द्रमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापना रहेकामा यसको संस्थापक तथा महासचिव पुष्पलाल श्रेष्ठलाई अग्रणी व्यक्तित्वका रूपमा स्मरण गरिन्छ। उनी गङ्गालाल श्रेष्ठका कान्छो भाइ थिए र सानै उमेरमा निरंकुश व्यवस्थाविरुद्ध सक्रिय भए। उनको प्रारम्भिक राजनीतिक संलग्नता नेपाल प्रजा परिषदमा देखिन्छ, जसको विघटन १९४१ मा सहिदहरूको मृत्युदण्डपछि भएको बताइन्छ।
गुट–विभाजन, बहस र संगठनात्मक जाल
नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलन समयैपिच्छे गुटगत रूपमा विभाजन र फेरि एकतामा फर्किने चक्रबाट गुज्रिएको छ। खुला राजनीतिक बहसमा प्रतिबन्धित भएका चरणहरू पनि यस इतिहासमा देखिन्छन्। विद्यार्थी र जनसंगठनहरूसँगको सम्बन्ध मार्फत गतिविधि विस्तार गर्ने प्रवृत्ति रहेकाले ANNFSU, ANNISU (R), ANNISU (Unified), ANWA (R), YCL, GEFONT जस्ता नामहरू उल्लेखित छन्। यी संरचनाले सडक, क्याम्पस र स्थानीय तहसम्म पहुँच विस्तार गर्ने प्रयत्नलाई आकार दिएका थिए।
झापा आन्दोलन र छापामार रणनीति
नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी–लेनिनवादी) दायरामा उभिएको झापा आन्दोलन उल्लेखनीय छ। यसको नेतृत्व मोहन चन्द्र अधिकारी, चन्द्र प्रकाश मैनाली र राधा कृष्ण मैनालीले सम्हालेका थिए। छिमेकी पूर्वोत्तर भारतको नक्सलवादी आन्दोलन र चारु मजूमदारका विचारबाट प्रेरित यो अभियानले छापामार पद्धति अपनायो। सन् १९७१ मा नेपाली सेनाद्वारा प्रभावकारी प्रति–विद्रोह आरम्भ भएपछि आन्दोलन थामियो र धेरै कार्यकर्ताहरू मारिएका थिए।
माओवादी विद्रोह र गृहयुद्ध
पछिल्लो कालखण्डमा पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ र बाबुराम भट्टराईले आ–आफ्ना साना धाराबाट अलग भई माओवादी दल गठन गरेको उल्लेख छ। सो दलले ‘जनयुद्ध’ सुरु गरेको वर्षबारे स्रोतमा दुई प्रकारका संकेत भेटिन्छन्—एकातिर १९९० दशक र २००० दशकको शुरु भनिएको छ, अर्कोतिर २०४६ साल उल्लेखित छ; यसबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ। माओवादी पक्षले छापामार रणनीति अपनाई प्रहरी चौकी तथा सरकारी संरचनामाथि आक्रमण गर्यो। सेना तैनाथीपछि हिंसा चर्किँदै जाँदा दुवै पक्षबाट युद्ध अपराध तथा मानवताविरुद्धका अपराधका घटनाहरूको चर्चा भयो, जसको परिणति नेपाली गृहयुद्धका रूपमा व्यापक मानवीय क्षतिमा भएको बताइन्छ।
संसदीय कम्युनिस्ट धारा र सिद्धान्त
संसदीय मार्गमा रहेको नेकपा (एमाले)ले मनमोहन अधिकारीको नेतृत्वमा २०५४ सालको निर्वाचनमा २०५ मध्ये ६९ सिट जितेको र दोस्रो ठुलो दल बनेको भनिन्छ। सोही पार्टीको १९९३ को महाधिवेशनले ‘जनताको बहुदलीय जनवाद’ सिद्धान्त अनुमोदन गरेको र मदन भण्डारी महासचिव बनेको उल्लेख छ। मनमोहन अधिकारी पार्टी अध्यक्षकै हैसियतमा रहे। यी घटनाहरूले संसदीय प्रतिस्पर्धामा कम्युनिस्ट धाराको सुदृढ उपस्थिति देखाए।
हालको पुनर्संरचना र नयाँ विभाजन
सन् २०२१ अगस्टमा माधवकुमार नेपालको नेतृत्वमा नेकपा (एकीकृत समाजवादी) गठन भयो। सो पार्टी केपी शर्मा ओलीको अधिनायकवादी प्रवृत्ति, अहंकार र एकाधिकारको आलोचना गर्दै नेकपा (एमाले)बाट अलगिएको भनिन्छ। यस कदमलाई झलनाथ खनाल, प्रदीप नेपाल, ३२ सांसद तथा देशभरका लाखौँ सदस्यले साथ दिएको दाबी प्रस्तुत गरिएको छ। पार्टीले मार्क्सवाद–लेनिनवाद र जन बहुदलीय प्रजातन्त्र मान्यता अनुपालन गर्ने बताउँदै, प्रमुख चार दलमध्ये एक भएको दाबी राखेको छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “नेपालमा साम्यवाद” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q85753628
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक १००/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपालमा साम्यवाद”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालमा_साम्यवाद (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नेपालमा साम्यवाद [Communism in Nepal]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालमा_साम्यवाद
“नेपालमा साम्यवाद [Communism in Nepal].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालमा_साम्यवाद. Accessed 12 November 2026.
Nepali Encyclopedia Editors. “नेपालमा साम्यवाद [Communism in Nepal].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालमा_साम्यवाद.
@misc{nepaliencyclopedia_663,
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
title = {नेपालमा साम्यवाद [Communism in Nepal]},
howpublished = {Nepali Encyclopedia},
year = {2026},
url = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6},
urldate = {2026-11-12},
note = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}TY - ELEC AU - Nepali Encyclopedia Editors TI - नेपालमा साम्यवाद [Communism in Nepal] T2 - Nepali Encyclopedia PY - 2026 DA - 2026/11/12 UR - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6 Y2 - 2026/11/12 LA - ne ER -
स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालमा_साम्यवाद · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
