फत्तेजङ्ग शाह

फत्तेजङ्ग शाह नेपालका छैटौँ प्रधानमन्त्री (मुख्तियार) मानिन्छन्। उनले दुई पटक सरकार संचालन गरे र दरबार–राजनीतिक टकरावबीच उदय, अवनति र पुनरुत्थान भोगे। जनरल तथा श्री चौत्तरिया उपाधि धारक उनी वि.सं. १९०३ भदौ ३२ (असोज २) मा हनुमान ढोका दरबारको कोतमा घटेको कोत पर्वमा मारिए।

परिवार र प्रारम्भिक पृष्ठभूमि

उनको जन्म वि.सं. १८६२ मा श्री चौत्तरिया प्रण शाह र चौत्तर्यानी मोह कुमारी देवीका जेठा छोराका रूपमा भयो। उनी गोरखाका राजा पृथ्वीपत्ति शाहका वंशज मानिन्छन् र प्रधानमन्त्री पुष्कर शाहका भतिजा थिए। उनका चार भाइ र एक बहिनी थिए; बहिनी हिरण्यागर्भा देवी पछि जङ्गबहादुर कुँवर (राणा) की तेस्री पत्नी भइन्।

आरम्भिक शासनभूमिका

राणा बहादुर शाहको जीवनकालमै गठन भएको मन्त्रिपरिषद्मा उनी चौताराका रूपमा देखिन्छन्। राणा बहादुरको हत्या पश्चात् भीमसेन थापा प्रभावशाली भए। त्यसपछि प्राण शाहको मृत्यु हुँदा फत्तेजङ्गलाई नयाँ चौताराका रूपमा मन्त्रिपरिषद्मा समावेश गरिएको उल्लेख पाइन्छ।

पहिलो मुख्तियारी र कम्पनी सरकारको प्रभाव

फत्तेजङ्गले वि.सं. १८९७ देखि १८९९ सम्म नेपालको मुख्तियार भएर काम गरे। यसअघि चौतारा पुष्कर शाहको मुख्तियारीतामा भएको सैनिक असन्तोष शान्त पार्न राजा राजा राजेन्द्र टुँडिखेल पुगे र कम्पु पल्टनका जवानलाई सम्बोधन गरेका थिए। त्यही सन्दर्भमा बिएच हडसनले कम्पनी सरकारलाई राजा राजेन्द्रले आपत्तिजनक वक्तव्य दिएको भन्दै प्रतिवेदन पठाएको बताइन्छ, जसका आधारमा गभर्नर जनरल अक्ल्यान्डको तर्फबाट कडा पत्र आयो। सो पत्रमा तत्कालीन मन्त्रीहरू हटाई नयाँ मन्त्री राख्न सुझाव थियो। प्रारम्भमा राजाले प्रतिरोध गरे पनि दोहोरिएको ताकितपछि वि.सं. १८९७ कात्तिक १८ मा पुष्कर शाहलाई हटाई फत्तेजङ्ग शाह मुख्तियार नियुक्त भए।

पदावनति, पलायन र निर्वासन

एक उल्लेख अनुसार वि.सं. १९९० पुष ५ मा "मिनिस्टर एन्ड कमान्डर इनचिफ" पदवीसहित माथवरसिंह थापाले अधिराज्यको कार्यभार सम्हाले, जसपछि फत्तेजङ्ग सामान्य मन्त्री तहमा झरे। उनले तीर्थ–श्राद्धको बहाना बनाएर गया जान्छु भनी भारततिर लागे र गोरखपुर वरिपरि रोके। त्यसको प्रतिक्रियामा १२ लाख रुपैयाँ बाँकी तोकियो र वि.सं. १९०१ वैशाखको सुरुतिर उनको सम्पत्ति जफत गरियो। वि.सं. १९०० देखि १९०२ सम्म उनी गयामा निर्वासित रहे।

पुनरागमन र दोस्रो मुख्तियारी

वि.सं. १९०२ मा उनी नेपाल फर्के र जनरल पदवीबाट सम्मानित भए। सो वर्षमै उनी पुनः मुख्तियार नियुक्त भए। उनको मन्त्रिपरिषद्मा गगनसिंह खवास, अभिमानसिंह राना, जङ्गबहादुर कुँवर र दलभञ्जन पाँडे सहभागी थिए। शक्तिको सन्तुलनमा असमानता देखिन्थ्यो—फत्तेजङ्गको मातहत चार पल्टन र गगनसिंहको मातहत सात पल्टन तैनाथ थिए। प्रधानसेनापति गगनसिंहले कहिलेकाहीँ प्रधानमन्त्रीको निर्देशनलाई मान्न ढिलाइ वा अवहेलना गरेको गुनासो थियो। रानीसँग गगनसिंहको आवागमन बढेको चर्चा दरबारमा फैलिँदा, राजालाई कुरा लगाउने र उनलाई हटाउने प्रयोजनले हत्याराको खोजी भएको वर्णन पाइन्छ।

कोत पर्व र हत्या

फत्तेजङ्गको दोस्रो कार्यकालमै कोत पर्वको रक्तपात भयो। सुरुमै उनी कोत जान इच्छुक थिएनन्, तर राजा राजा राजेन्द्रको प्रत्यक्ष आदेशपछि उपस्थित भए। कोतमा उनले रानीलाई शान्त रहन आग्रह गरेका थिए। त्यतिबेला अभिमानसिंह राना मारिएपछि कोतआँगनमा जङ्गबहादुर कुँवरका भाइ कृष्णबहादुर र फत्तेजङ्गका जेठा छोरा खड्ग विक्रम शाहबीच वादविवाद हुँदै तरबार प्रहारसम्म पुग्यो, जसमा खड्ग विक्रम मारिए। छोराको मृत्युपछि फत्तेजङ्ग शिशमहलतर्फ लागेर रानीलाई गगनसिंह खवासको हत्या सम्बन्धी कुरा बताउन खोजे। जङ्गबहादुर कुँवरले सम्झाए पनि उनी अडिए। त्यसपछि जङ्गबहादुरको आदेशमा राम मेहर अधिकारीले गोली हानेर फत्तेजङ्गको हत्या गरे।

सन्तान र पारिवारिक पक्ष

उनका तीन छोरामध्ये खड्ग विक्रम शाह कोतमा मारिए। अन्य छोरामा गुरु प्रसाद शाह र गुण बहादुर शाह थिए। फत्तेजङ्गको मृत्युपछि बहिनी हिरण्यागर्भा देवी जङ्गबहादुर कुँवर (राणा) की तेस्री पत्नी बनिन्।

सांस्कृतिक सन्दर्भ

कोतपर्वलगायत दरबार–राजनीतिक घटनाक्रमलाई समेट्ने नेपाली चलचित्र वसन्ती (चलचित्र)सँग फत्तेजङ्गको प्रसंग सम्बन्धित मानिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “फत्तेजङ्ग शाह”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/फत्तेजङ्ग_शाह (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). फत्तेजङ्ग शाह. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/फत्तेजङ्ग_शाह

“फत्तेजङ्ग शाह.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/फत्तेजङ्ग_शाह. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “फत्तेजङ्ग शाह.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/फत्तेजङ्ग_शाह.

@misc{nepaliencyclopedia_530,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {फत्तेजङ्ग शाह},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AB%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - फत्तेजङ्ग शाह
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AB%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -