मुख्य सामग्रीमा जानुहोस्

नयाँ र अद्यावधिक लेखहरू

भर्खरै थपिएका वा अद्यावधिक गरिएका लेख, पछिल्लो मिति अनुसार।

गौतम बुद्ध
गौतम बुद्ध बौद्ध धर्मका प्रणेता तथा हाम्रो कल्पका एक सम्यक सम्बुद्ध मानिन्छन्। सिद्धार्थ गौतमका रूपमा लुम्बिनी, नेपालमा जन्मिएका उनले मध्यम मार्ग अवलम्बन गरेर बोधगयामा सम्यक सम्बोधि प्राप्त गरे र करिब ४५ वर्ष दुःख निवारणसम्बन्धी उपदेश दिए। उनका शिक्षाको…
धर्म र दर्शन५४६ शब्द
लुम्बिनी
लुम्बिनी नेपालस्थित गौतम बुद्धको जन्मस्थलका रूपमा चिनिएको लुम्बिनी उपवन क्षेत्र हो, जसलाई आजको लुम्बिनी अञ्चलको रूपन्देही जिल्ला भित्र राखिन्छ भन्ने विवरण पाइन्छ। इ.पू. २४९ मा सम्राट अशोकले तीर्थ यात्रासहित अभिलेख कुँदाएको साक्ष्य र सन् १८९६ मा भेटिएको अशोक…
भूगोल र स्थान४७९ शब्द
बौद्धनाथ
बौद्धनाथ काठमाडौँको पूर्वी भागमा अवस्थित प्रसिद्ध बौद्ध स्तूप र तीर्थस्थल हो, जुन नेपालको सबैभन्दा ठूलो गोलाकार स्तूप मानिन्छ। सन् १९७९ देखि युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा परेको यो स्थल स्वयम्भूनाथ सँगै काठमाडौँको प्रमुख दर्शनीय र बौद्ध धर्म सम्बन्धी केन्द्र…
धर्म र दर्शन५५१ शब्द
स्वयम्भूनाथ
स्वयम्भूनाथ, स्वयम्भू महाचैत्यका नामले चिनिने, काठमाडौँ उपत्यकाको पश्चिम भागमा अवस्थित एक प्रतिष्ठित बौद्ध स्तूप हो। यसको धार्मिक प्रतिष्ठा बौद्ध धर्म मात्र नभई हिन्दू धर्ममा पनि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। उत्पत्तिसम्बन्धी किम्बदन्ती, मञ्जुश्रीले उपत्यकाको पानी…
धर्म र दर्शन४९५ शब्द
पशुपतिनाथ मन्दिर
पशुपतिनाथ मन्दिर काठमाडौँ जिल्लामा, बागमती नदी किनार स्थित प्रमुख हिन्दू तीर्थ हो। काठमाडौँ महानगरपालिका–८ भित्र फैलिएको यस क्षेत्र करिब २४० हेक्टरको धार्मिक–सांस्कृतिक संकुल हो। सन् १९७९ मा युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश भइसकेको यस मन्दिरमा शिव आराधना…
प्रकृति र वातावरण५५६ शब्द
मोहन कोइराला
मोहन कोइराला (वि.सं. १९८३–२०६३) नेपाली कवितामा प्रयोगमुखी प्रवृत्तिलाई अगुवाई गरेको मानिने कवि हुन्। स्वअध्ययनबाट लेखन सुरु गरेका उनले वि.सं. २००७ मा ‘बुझिसके’ प्रकाशित गरे, वि.सं. २०३८ मा मदन पुरस्कार पाए र वि.सं. २०५६–६१ बीच नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठानका…
जीवनी३३७ शब्द
वैरागी काइँला
वैरागी काइँला (वास्तविक नाम तिलविक्रम/तीलविक्रम नेम्बाङ) नेपाली कवि तथा शोधकर्ता हुन्, जो आयामेली धारको आरम्भिक प्रवर्तकका रूपमा चिनिन्छन्। वि.सं. २०६६–२०७० मा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका कूलपति रहे। लिम्बू भाषा र मुन्धुम सम्बन्धी दीर्घ अनुसन्धान, थोरै तर…
जीवनी४२७ शब्द
ध्रुवचन्द्र गौतम
ध्रुवचन्द्र गौतम नेपाली भाषाका साहित्यकार हुन्, जसले उपन्यास, कथा, नाटक र नियात्रा लगायतका विधामा व्यापक लेखन गरेका छन्। वि.सं. २०४० मा उपन्यास अलिखित का लागि मदन पुरस्कार प्राप्त गरेका उनी नेपाली साहित्यका महत्वपूर्ण सर्जक मानिन्छन्। जन्मवर्षका विवरणमा मतभेद…
जीवनी४०६ शब्द
दौलतविक्रम विष्ट
दौलतविक्रम विष्ट नेपाली कथा–उपन्यासका ख्यातनाम स्रष्टा हुन्, जसले ज्योति ज्योति महाज्योति कृतिका लागि वि.सं. २०४५ मा मदन पुरस्कार पाए। वि.सं. १९८३ मा भोजपुरमा जन्मेका उनी दीर्घ सरकारी सेवा र रेडियो नेपालमा नेतृत्वसमेत सम्हालेका साहित्यिक प्रशासक पनि थिए। उनका…
जीवनी७८४ शब्द
सत्यमोहन जोशी
सत्यमोहन जोशी नेपाली साहित्य, इतिहास र संस्कृति अध्ययनका अग्रणी व्यक्तित्व थिए। उनी तीन पटक मदन पुरस्कार प्राप्त गर्न सफल एक्ला साहित्यकार मानिन्छन् र वि.सं. २०१५ मा पुरातत्व विभागका पहिलो निर्देशक बने। वाङ्मय शताब्दीमा प्रवेशपछि उनको सम्मानमा स्मारक सिक्का…
जीवनी५२५ शब्द
नेपाली शब्दकोश
नेपाली शब्दकोश नेपाली भाषाका शब्दबारे अर्थ, उत्पत्ति, स्रोत, पर्याय–विपर्याय, हिज्जे, व्याकरण, उच्चारण र उदाहरणसमेत संकलित गर्ने ग्रन्थ हो। यसको प्रारम्भिक इतिहास वि.सं. १८६८ मा लन्डनबाट आएको शब्दावलीदेखि सुरु भई, संस्थागत तथा निजी पहलहरूले क्रमशः नेपाली…
भाषा र साहित्य४१५ शब्द
कान्तिपुर दैनिक
कान्तिपुर दैनिक नेपालमा प्रकाशित नेपाली भाषाको एक प्रमुख दैनिक पत्रिका हो, जसको मुख्यालय काठमाडौँमा अवस्थित छ। यसले २०४९ फागुन ९ मा नियमित छापाखाना प्रकाशन सुरु गर्‍यो र कान्तिपुर पब्लिकेसन्सको मातहत सञ्चालन हुन्छ। शनिवारी परिशिष्ट ‘कोशेली’, बालपत्रिका…
भाषा र साहित्य४५९ शब्द
गोरखापत्र
गोरखापत्र नेपाली भाषाको सरकारी स्वामित्वको पत्रिका हो, जसको प्रकाशन काठमाडौँबाट हुन्छ। वि.सं. १९५८ वैशाख २४ मा सुरु भएको यस पत्रिका प्रारम्भमा साप्ताहिक थियो र वि.सं. २०१७ फागुन ७ देखि दैनिक छापिन थाल्यो। यसले गोरखापत्र संस्थानमार्फत अन्य पत्रिका र दैनिकहरूको…
भाषा र साहित्य५५९ शब्द
साझा प्रकाशन
साझा प्रकाशन नेपालको इतिहासमै पुरानो मानिने प्रकाशन संस्था हो, जसको स्वामित्व संरचनामा ६० प्रतिशत अंश नेपाल सरकारको र ४० प्रतिशत अंश साहित्यकार, पत्रकारिता क्षेत्रमा सक्रिय व्यक्तित्व, शिक्षासेवी तथा सर्वसाधारण नेपाली नागरिकमा बाँडिएको छ। यसको सुरुआत वि.सं.…
भाषा र साहित्य४९५ शब्द
नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान
नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान नेपालका दर्शन, संस्कृति, साहित्य र भाषा सम्बन्धी संरक्षण, प्रवर्द्धन र विकासका कार्यमा समर्पित एक शैक्षिक-सांस्कृतिक संस्था हो। यसको परिकल्पना इतिहासकार बलचन्द्र शर्मा र महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले अघि सारेका थिए, र वि.सं. २०१३ मा…
भाषा र साहित्य३१५ शब्द
मदन पुरस्कार
मदन पुरस्कार नेपाली भाषाका कृतिहरूलाई दिइने प्रमुख वार्षिक सम्मान हो, जसको सञ्चालन र वितरण मदन पुरस्कार पुस्तकालयले गर्छ। वि.सं. २०१२ मा गुठी स्थापना घोषणाबाट सुरु भएको यो पुरस्कार साहित्य, समाजशास्त्र र विज्ञानसम्बन्धी उत्कृष्ट सिर्जनालाई मान्यता दिन्छ।…
भाषा र साहित्य४१८ शब्द
नेपाली व्याकरण
नेपाली व्याकरण भन्नाले नेपाली भाषाको रूपविज्ञान (भाषाविज्ञान) र वाक्यरचना समेटिने नियमसमूह जनाइन्छ। यो प्रणालीले शब्द कसरी बन्छन् र तिनले कसरी अर्थपूर्ण वाक्य बनाउँछन् भन्ने आधार तय गर्छ। नेपाली देवनागरी लिपिमा लेखिन्छ, र व्याकरणीय अध्ययन प्रायः वर्ण, शब्द र…
भाषा र साहित्य३७८ शब्द
मुनामदन
मुनामदन महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाद्वारा लिखित खण्डकाव्य हो, जुन झ्याउरे लयमा बुनिएको छ। नेपाली साहित्यको अत्यन्त प्रख्यात कृति मानिने यस काव्यलाई लेखकले आफ्नो निधनअगाडि समेत विशेष रूपमा जोगाइराख्नुपर्ने बताएको उल्लेख छ, र यो अहिलेसम्मकै सबैभन्दा धेरै…
भाषा र साहित्य३७७ शब्द
नारायणगोपाल
नारायणगोपाल गुरुवाचार्य (वि.सं. १९९६ असोज १८–२०४७ मङ्सिर १९) नेपाली आधुनिक गायनका शिखर व्यक्तित्व र ‘स्वरसम्राट’ उपाधिले सम्मानित गायक थिए। उनले रेकर्ड गरेका गीतहरूको कुल संख्या स्रोतअनुसार फरक-फरक छ। उनका रचनाहरू नेपाली आधुनिक गीतको रूप-रङ निर्धारणमा…
जीवनी६८३ शब्द
मदनमणि दीक्षित
मदनमणि दीक्षित (वि.सं. १९७९–२०७६) नेपाली भाषाका प्रख्यात साहित्यकार र पत्रकार थिए। वैदिक–पौराणिक आख्यान र पूर्वीय दार्शनिक परम्परालाई आधुनिक नेपाली लेखनमा रूपान्तरित गर्नु उनको पहिचान हो। ‘माधवी’ उपन्यासका लागि उनले वि.सं. २०३९ मा मदन पुरस्कार र उही वर्ष साझा…
जीवनी४७५ शब्द
बालकृष्ण पोखरेल
बालकृष्ण पोखरेल नेपाली भाषाशास्त्र, साहित्यिक लेखन र उच्चशिक्षण क्षेत्रमा ख्याति कमाएका व्यक्तित्व हुन्। वि.सं. २०२१ मा ‘नेपाली भाषा र साहित्य’ कृतिका लागि मदन पुरस्कार पाए। दीर्घकालीन अनुसन्धान र संकलनबाट विकसित विशाल द्विभाषी कोश र संस्थागत सम्पादन–अभियानमा…
जीवनी५१६ शब्द
गुरुप्रसाद मैनाली
गुरुप्रसाद मैनाली नेपाली भाषाका लोकप्रिय कथाकार हुन्, जसले गाउँजीवन र दैनिकीलाई कथाको केन्द्रमा ल्याए। वि.सं. १९९२ मा ‘नासो’ कथा छापियो र वि.सं. २०२० मा त्यही नामको सङ्ग्रह निस्केपछि उनी व्यापक रूपमा परिचित बने। न्यायसेवाका अनुभव र यात्राबाट संचित अवलोकन उनका…
जीवनी३६८ शब्द
भवानी भिक्षु
भवानी भिक्षु (वि.सं. १९६६ जेठ २१ – २०३८ बैशाख ४) आधुनिक नेपाली कथासाहित्यका प्रमुख हस्ताक्षर हुन्। मैनाली र कोइरालापछि कथाशैलीमा अवदान पु¥याउँदै उनले तराइको सामाजिक जमीन र मनोवैज्ञानिक यथार्थलाई कथ्य बनाए। ‘आगत’ उपन्यासका लागि साझा पुरस्कार र मदन पुरस्कार…
भूगोल र स्थान६६८ शब्द
माधवप्रसाद घिमिरे (साहित्यकार)
माधवप्रसाद घिमिरे वि.सं. १९७६ असोज ७ मा लमजुङमा जन्मिएका, स्वच्छन्दतावादी भावधाराका नेपाली कवि, गीतकार र निबन्धकार थिए। कविता, खण्डकाव्य र गीतिनाटकमा प्रमुख योगदान दिएका उनलाई ‘राष्ट्रकवि’ का रूपमा सम्मान गरिएको छ। ‘गाउँछ गीत नेपाली’ जस्ता लोकप्रिय गीतका…
जीवनी५०५ शब्द