मुख्य सामग्रीमा जानुहोस्

नयाँ र अद्यावधिक लेखहरू

भर्खरै थपिएका वा अद्यावधिक गरिएका लेख, पछिल्लो मिति अनुसार।

दमाहा
दमाहा नेपालमा प्रयोग हुने पारम्परिक तालवाद्य हो। यसको देह तामाको भाँडोमा छाला टाँसेर तयार पारिन्छ र गजोले प्रहार गरी, घाँटीमा भिरेर बजाइन्छ। पञ्चैबाजामा पर्ने यो बाजा सानो किसिमको नगरसँग मिल्दोजुल्दो मानिन्छ। यसको स्वर ‘गुइँ... गुइँ...’ जस्तो सुनिन्छ, र दमाई…
कला र संस्कृति३७४ शब्द
पञ्चैबाजा
पञ्चैबाजा पाँच परम्परागत वाद्य मिलेर बनेको नेपाली सांस्कृतिक बाजा-समूह हो, जसको प्रचलन नेपालका पहाडी क्षेत्रसँगै सिक्किम र दार्जीलिङमा समेत देखिन्छ। विवाह, व्रतबन्ध, जात्रा वा पूजाआजाजस्ता सामुदायिक अवसरमा बजाइने यो बाजा धार्मिक रूपमा मङ्गल धुनसँग जोडिन्छ र…
कला र संस्कृति३५७ शब्द
सारङ्गी
सारङ्गी धनुसहित बजाइने तारवाद्य हो, जुन नेपाल, भारत र पाकिस्तानको स्थानीय संगीत संस्कृतिमा प्रतिष्ठित छ। भारत र पाकिस्तानतर्फ यो हिन्दुस्तानी शास्त्रीय संगीतमा, नेपालतर्फ मुख्यतः लोकगीतमा प्रयोग हुन्छ। मानवीय आवाजजस्तै टोन बनाउन सक्ने गुणका कारण धून र स्वर…
कला र संस्कृति५४२ शब्द
मादल
मादल नेपालमा व्यापक चिनिएको ताल-प्रधान लोकवाद्य हो, जसले नेपाली सामाजिक जीवनका सांस्कृतिक अनुष्ठानदेखि मनोरञ्जनसम्मका प्रसङ्गमा लय दिन्छ। यसलाई नेपाली लोकसंगीतको मुख्य आधारका रूपमा लिइन्छ, र राष्ट्रिय वाद्यको दर्जासहित मगर समुदायसँगै जोडेर उल्लेख गरिन्छ।…
भूगोल र स्थान४७५ शब्द
खुकुरी
नेपालका विभिन्न समुदायमा खुकुरीलाई कुलदेवतासँग जोडिएको पवित्र धारिलो वस्तु मानिन्छ। यससँग सम्बन्धित पूजा, आचार–निषेध र प्रतीकात्मक संरचनाले धार्मिक–सांस्कृतिक अर्थ दिन्छ; साथै यो नेपालको प्रतिनिधि चिन्ह र गोर्खालीहरूको पहिचानसमेत रहेको धारणा छ।
धर्म र दर्शन४६४ शब्द
ढाका टोपी
ढाका टोपी ढाका कपडाबाट बनाइने परम्परागत शिरपोश हो, जसले नेपाली पोसाक र पहिचानलाई प्रतिविम्बित गर्छ। पाल्पाली र पूर्वेली ढाका टोपी ख्यातिप्राप्त मानिन्छन्। यो टोपी ब्राह्मण–क्षेत्री मात्र होइन, विभिन्न जाति–जनजातिले सम्मानपूर्वक लगाउने गर्छन्, र सिक्किम, आसाम,…
कला र संस्कृति४८१ शब्द
दौरा सुरुवाल
दौरा सुरुवाल नेपाल तथा भारतका सिक्किम, दार्जीलिङजस्ता हिमाली भेगहरूमा प्रचलित पुरूष परिधान हो। वि.सं. २०६८ भन्दा अघिसम्म नेपालले यसलाई राष्ट्रिय पोशाकको रूपमा मान्यता दिएको थियो; त्यस वर्ष बाबुराम भट्टराई नेतृत्वको सरकारले औपचारिक सूचिबाट हटायो। कोट र ढाका…
कला र संस्कृति४८३ शब्द
योमरी
योमरी (यःमरी/योःमारी) नेवारी समुदायको परम्परागत मिष्ठान्न हो, जसको चामलको खोल भित्र चाकु वा खुवा भर्ने प्रचलन छ। यो जाडोयाममा विशेष रुचाइन्छ र यःमरी पुन्हि लगायतका नेवार चाडहरूमा प्रमुख स्थान राख्छ; ऐतिहासिक रूपमा यस परिकारका वैकल्पिक नाम र रूपबारे अभिलेखीय…
कला र संस्कृति४५७ शब्द
ढिँडो
ढिँडो नेपालमा प्रचलित परम्परागत परिकार हो, जसका लागि मकै, गहुँ, कोदो वा फापरको पिठो र पानी प्रयोग गरिन्छ। सरल देखिए पनि उचित काइदा चाहिने यो खाद्यवस्तु स्वास्थ्यप्रद मानिन्छ र गुन्द्रुक, दही, अचार, सिस्नुको खोले वा दालसँग प्रायः खाइन्छ। पर्यटन वृद्धिसँगै यसका…
कला र संस्कृति३०२ शब्द
गुन्द्रुक
गुन्द्रुक नेपाली भोजनमा प्रचलित, सागबाट बनाइने परम्परागत तरकारी हो। यसमा प्रायः रायो, तोरी र मुलाका पात प्रयोग हुन्छन्। यो विशेषतः जाडो यामतिर खाइन्छ र नेपाल तथा नेपाली समुदायको विशेष खानाका रूपमा विदेशीसमेत चिनेका छन्। तयार पार्ने क्रममा पात सुकाइएर अमिलो…
कला र संस्कृति३२५ शब्द
सेल रोटी
सेल रोटी नेपालमा प्रचलित परम्परागत मिठाई हो, चामलपीठोको घोललाई घेराजस्तो गोलो बनाइ तातो घिउँ–तेलमा तारेर तयार गरिन्छ। यो विशेषतः तिहार, दशैं र अन्य चाडपर्वमा बनाइने परिकार हो, पूजामा प्रसाद र टाढा रहेका पारिवारिक सदस्यलाई उपहारका रूपमा पनि प्रयोग हुन्छ।…
कला र संस्कृति२८७ शब्द
मम:
मःमः तिब्बती र नेपाली परम्परासँग सम्बद्ध, भित्र भरिने र बाफद्वारा पकाइने खाद्यवस्तु हो। यो भारत, भुटान र बङ्गलादेशसमेत छिमेकी मुलुकहरूमा लोकप्रिय छ। आकृतिमा क्षेत्रीय भिन्नता देखिन्छ—तिब्बती ढाँचा जिआओजीजस्तो अर्धचन्द्र र नेपाली ढाँचा बाओजीजस्तो गोलाकार—र सूप…
कला र संस्कृति३२० शब्द
दालभात
दालभात नेपालमा व्यापक रूपमा खाइने प्रमुख परिकारको सङ्केतात्मक नाम हो। दाल, भातसँगै तरकारी र अचार समेटिएको मुख्य भोजनलाई प्रायः ‘नेपाली खाना’ भनेर सम्बोधन गरिन्छ। यसले नेपालका खानपान परम्परामा स्थापित संरचनात्मक संयोजनलाई जनाउँछ, जसमा अनिवार्य सूचीभन्दा बढी…
कला र संस्कृति२८३ शब्द
विक्रम सम्वत्
विक्रम सम्वत् हिन्दू पञ्चाङ्गाधारित, सौर तथा चन्द्रमानक दुवै पद्धतिमा प्रचलित नेपाल राज्यको आधिकारिक पात्रो हो। यसको वर्ष प्रारम्भ वैशाख १ बाट हुन्छ, जुन साधारणतः ग्रेगोरी पात्रोको अप्रिल १३ वा १४ मा पर्छ। यो इस्वी सम्वत् भन्दा करिब पाँच दशकभन्दा बढी अघिको…
इतिहास५३६ शब्द
नेपाल सम्वत्
नेपाल सम्वत् नेपालमा उद्गत स्वदेशी राष्ट्रिय कालगणना हो, संक्षेप ‘नेसँ’ भनिन्छ। यसको प्रवर्तक शङ्खधर साख्वाः मानिन्छन्। भक्तपुरका राजा राघवदेवको आज्ञाले वि.सं. ९३६ (सन् ८७९ अक्टोबर २०) देखि प्रारम्भ भएको यो सम्वत् चन्द्र शमशेरको समयसम्म सरकारी चलनमा रह्यो।…
इतिहास५६४ शब्द
साकेला
साकेला किराँत र राई समुदायमा प्रतिष्ठित सांस्कृतिक पर्वको रूपमा चिनिन्छ। उपलब्ध स्रोतअनुसार यसको पहिचान समुदायगत चाडको रूपमा स्थापित छ, तर अनुष्ठान, समय, स्थल वा ऐतिहासिक विवरणबारे प्रामाणिक जानकारी प्रस्तुत सामग्रीमा छैन। यसैले बर्णन समग्र अर्थ र सामुदायिक…
भूगोल र स्थान२४२ शब्द
श्रावण शुक्ल पूर्णिमा
श्रावण शुक्ल पूर्णिमा वैदिक परम्पराअनुसार अध्यायोपाकर्म, वेदोपाकर्म/वेदारम्भ, जनै परिवर्तन र रक्षाबन्धनसँग जोडिएको प्रमुख पर्व हो। यस दिनलाई वेद जयन्ती, जनैपूर्णिमा र ऋषितर्पणीका नामले पनि चिनिन्छ, र वैदिक अध्ययन आरम्भ तथा पञ्चमहायज्ञप्रति स्मरणार्थ नेपालका…
कला र संस्कृति५५४ शब्द
महाशिवरात्रि
महाशिवरात्रि हिन्दू परम्पराको प्रमुख पर्व हो, जसमा भगवान् शिवको आराधना गरिन्छ। फाल्गुन महिनाको कृष्ण पक्ष चतुर्दशी तिथिमा मनाइने यो व्रतमा उपवास, रातभर जागरण, चार प्रहरको पूजा तथा शिवलिङ्गमा दूध अभिषेक गरिन्छ। यसलाई भक्तहरूले भोग र मोक्ष दुवै प्रदायक मान्छन्…
कला र संस्कृति४१४ शब्द
बुद्ध पूर्णिमा
बुद्ध पूर्णिमा बौद्ध परम्पराको प्रमुख पर्व हो, जुन वैशाख शुक्ल पूर्णिमामा मनाइन्छ। यस दिन गौतम बुद्धको जन्म, ज्ञानप्राप्ति र महापरिनिर्वाण एउटै तिथिमा परेका स्मरणमा नेपालसहित विश्वका बौद्धहरू यसलाई बुद्ध जयन्तीका रूपमा मनाउँछन्। संयुक्त राष्ट्रसंघीय प्रणालीमा…
धर्म र दर्शन४७७ शब्द
छठ
छठ नेपाल र भारतका उत्तरी भागमा प्रचलित हिन्दू पर्व हो, जसमा षष्ठी भगवती र सूर्यको आराधना गरिन्छ। व्रतालुहरूले चार दिनसम्म कडाइका साथ अनुष्ठान पालना गरी परिवारको कल्याण, सन्तानसुख र मनोकामना पूरा हुने विश्वास राख्छन्; विशेषतः नेपालको तराई–मधेश क्षेत्रमा यसको…
भूगोल र स्थान४९१ शब्द
गाईजात्रा
गाईजात्रा (नेवारी: सापारु) काठमाडौँ उपत्यकाका साथै देशका थुप्रै सहरमा मनाइने धार्मिक–सांस्कृतिक जात्रा हो। यो नेवार संस्कृति मूलको पर्व हो, जसमा दिवङ्गत आफन्तको सम्झना, सहर–परिक्रमा र सामाजिक व्यङ्ग्य एकसाथ समेटिन्छ। नेपाल संवत् गुंलागाः पारु वा भाद्र शुक्ल…
कला र संस्कृति४४२ शब्द
रातो मच्छिन्द्रनाथ
रातो मच्छिन्द्रनाथ काठमाडौँ उपत्यकामा वर्षा र सहकालका आराध्य देवता मानिन्छन्। अन्नको संरक्षण, लोककल्याण र समृद्धिसँग सम्बन्धित देवता भनेर चिनिने उहाँलाई लोकेश्वर तथा बुंगद्य नामले पनि पुकारिन्छ। लिच्छविकालमा परेको दीर्घ खडेरीपछि उपत्यकामा भित्र्याइएका यस…
धर्म र दर्शन३३१ शब्द
बिस्केट जात्रा
बिस्केट जात्रा (नेवा: बिस्काः) उपत्यकाको ऐतिहासिक पर्व हो, जसको मुख्य केन्द्र भक्तपुर मानिन्छ। यो खाइ संल्हुका दिन आरम्भ भई ल्योसिं उभ्याउने–ढाल्ने तान्त्रिक अनुष्ठान, भैरवनाथको प्रतीक पूजा, र सामूहिक सहभागिताका कारण सांस्कृतिकरूपले महत्त्वपूर्ण ठानिन्छ।…
कला र संस्कृति५६४ शब्द
इन्द्रजात्रा
इन्द्रजात्रा नेवार समुदायले काठमाडौँ केन्द्रित रूपमा मनाउने आठ दिनको जात्रा हो, जसमा वर्षा र उर्वरताको देवता इन्द्रको आराधना, इन्द्रध्वजा (लिंगो) स्थापना र विविध रथयात्रा–नाच समावेश छन्। यसलाई येँया पुन्हि पनि भनिन्छ। जात्राको उद्गमस्थल हनुमानढोका दरबार…
कला र संस्कृति५५० शब्द