नयाँ र अद्यावधिक लेखहरू
भर्खरै थपिएका वा अद्यावधिक गरिएका लेख, पछिल्लो मिति अनुसार।
-
लोसार
लोसार वर्षान्तपछि नयाँ वर्षको आरम्भ सूचित गर्ने हिमाली समुदायसँग सम्बन्धित प्रमुख पर्व हो। “लो” वर्ष र “सार” नयाँ भन्ने अर्थ बोकेकाले यसलाई नयाँ वर्षको चाडका रूपमा लिइन्छ। नेपालमा चार प्रकार—तोद्, सोनाम, ग्याल्पो र तमु ल्होसार—मनाइन्छ; नाम र महिनामा भिन्नता…
-
माघे सङ्क्रान्ति
माघे सङ्क्रान्ति नेपालभर मनाइने प्रमुख चाड हो, जसलाई मकर सङ्क्रान्ति वा माघी पनि भनिन्छ। यो माघ १ गते पर्ने र सूर्य धनुबाट मकर राशिमा जाणे कालसँग सम्बन्धित पर्व मानिन्छ। यस दिन नदी–घाटमा स्नान, देवपूजा र घिउ–चाकु, तिलको लड्डु तथा तरुल खाने परम्परा व्यापक छ।…
-
होली
होली वा फागु पूर्णिमा हिन्दू धर्मको प्रमुख रंगीन पर्व हो, जो प्रायः नेपाल र भारतमा फाल्गुण शुक्ल पूर्णिमाको दिन मनाइन्छ। वसन्त आगमनको सन्देश दिने यस चाडमा होलिका दहन, रङ र पानी छ्याप्ने खेल, गीत र नृत्य प्रमुख अङ्ग मानिन्छन्। यसको उत्पत्तिबारे प्रह्लाद–होलिका…
-
तीज
तीज नेपाली समाजमा हिन्दू धर्मसँग सम्बन्धित, विशेषतः महिलाले मनाउने चाड हो। भाद्र शुक्ल पक्षको द्वितीयादेखि पञ्चमीसम्म चार दिन मनाइने यस पर्वमा शिव–पार्वतीको आराधना, व्रत, दर, नाचगान र सामूहिक उत्सव केन्द्रमा रहन्छ। यसको मुख्य प्रचलन नेपालभर देखिन्छ, साथै…
-
तिहार
तिहार नेपालका हिन्दू समुदायमा दशैँपछि मनाइने सर्वाधिक ठूलो पर्व हो। यो पाँच दिनको यमपञ्चक कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीबाट सुरु भई शुक्ल द्वितीयासम्म चल्ने, उज्यालो, आराधना र सहोदरी–सहोदर माया प्रकट गर्ने संस्कारसमेत हो। काग, कुकुर, गाई, लक्ष्मी, गोवर्धन/गोरु तथा…
-
दसैँ
दसैँ वा बडा दसैँ नेपाली समाजको केन्द्रीय चाड हो, जसलाई हिन्दू परम्परामा शक्ति–आराधना र विजयको पर्वका रूपमा मनाइन्छ। असोज शुक्ल प्रतिपदादेखि नौरथा भएसम्म देवीपूजा गरी दशमीका बिहान ज्येष्ठबाट टिका–जमरा ग्रहण गरिन्छ, र प्रसाद ग्रहणको चलन पूूर्णिमासम्म रहन्छ।…
-
भक्तपुर दरबार क्षेत्र
भक्तपुर दरबार क्षेत्र (नेवारी: ख्वप लायकू) काठमाडौँ उपत्यकाभित्र पर्ने, भक्तपुरका राजाहरूको पुरानो राजदरबार परिसर हो, जुन युनेस्को विश्व सम्पदा क्षेत्रमा समावेश छ। करिब १,४०० मि. समुद्री उचाइमा अवस्थित यो स्थल राजधानी काठमाडौँबाट १३ किमी पूर्वतर्फ पर्दछ र…
-
पाटन दरबार क्षेत्र
पाटन दरबार क्षेत्र काठमाडौँ उपत्यकाको प्राचीन शहर पाटनको केन्द्रीय दरबारी परिधि हो, जहाँ मल्लकालीन राजसत्ता, धर्म र शिल्पकला घनिष्ठ रूपमा जोडिएर विकसित भए। सत्रौँ शताब्दीपछि दरबार, मन्दिर र चोकहरूको निर्माण तथा विस्तारले यसलाई कलात्मक सम्पदाको केन्द्र बनायो;…
-
सीता
सीता हिन्दू आख्यान परम्परामा प्रतिष्ठित पात्र हुन्, जसलाई रामकथाको केन्द्रमा राखिन्छ। मिथिलाका राजा जनकद्वारा पालनमा आएकी उनी रामायण र रामचरितमानसमा रामकी सहधर्मिणीका रूपमा प्रस्तुत हुन्छिन्। स्वयम्बरमा शिवको धनुष सम्हाल्ने सामर्थ्य प्रमाणित भएपछि उनको विवाह…
-
नेपालमा धर्म
नेपालमा धर्म भन्नाले देशभित्र अवस्थित आस्था र अभ्यासहरूको समष्टि बुझिन्छ। नेपालको संवैधानिक व्यवस्था धर्मनिरपेक्षतामा स्थापित छ। प्रचलित आस्थामा हिन्दु धर्म र बौद्ध धर्म अग्रस्थानमा छन्—२०११ मा क्रमशः ८१.३% र ९.०४%। २०२१ को जनगणनाले हिन्दु बहुलता यथावत रहनुका…
-
बोन धर्म
बोन धर्म तिब्बतको प्राचीन पारम्परिक आस्था–परम्परा हो, जसको उपस्थिति बौद्ध धर्मभन्दा पहिले नै तिब्बती संस्कृतिमा देखिन्छ। केही इतिहासकारले यसलाई तिब्बती साम्राज्यअघि रहेको शङ्शुङ राज्यसँग जोड्छन् र यसको केही तत्त्व मध्य एसियासम्म फैलिएको बताउँछन्। केही…
-
किराँत धर्म
किराँत धर्म किराँत समुदायहरूको आस्था र व्यवहारको समष्टि हो, जसको मूल आधार मुन्धुम मानिन्छ। यसले ब्रह्माण्डदृष्टि, सामाजिक नियम, जीवन–चक्रका संस्कार र उपचारसम्मलाई समेट्छ। मुन्धुम मौखिक थुन्ग्सप र लिखित पेय्सप रूपमा प्रचलित छ। यो परम्परा लिम्बू, राई, याक्खा र…
-
बौद्ध धर्म
बौद्ध धर्म शाक्यमुनि गौतम बुद्ध र उनका अनुयायीहरूको शिक्षामा स्थापित प्राचीन धर्मीय–दार्शनिक परम्परा हो। परम्परागत मान्यताअनुसार बुद्ध वर्तमान कल्पका चौथो सम्यक सम्बुद्ध हुन्। उनले इसा पूर्व छैटौँदेखि पाँचौँ शताब्दीबीच जीवन विताए र पश्चात् धर्म भारतीय…
-
हिन्दु धर्म
हिन्दु धर्म भारतीय उपमहाद्वीपबाट विकसित व्यापक धार्मिक परम्परा हो, जसलाई सनातन धर्म पनि भनिन्छ। यसले विविध दर्शन, अनुष्ठान र जीवनपद्धतिहरू समेट्छ; वेद–उपनिषद् देखि रामायण, महाभारत र श्रीमद्भगवद गीता जस्ता ग्रन्थसम्म। विश्वका तेस्रो ठूलो धर्मका रूपमा करिब १…
-
कुमारी
कुमारी नेपाली भाषामा बहुअर्थी शब्द हो, जसले सामाजिक, आस्थागत र नाम-व्यवहारका फरक अर्थ बोकेको छ। सामाजिक अर्थमा यो विवाह नगरेकी र पुरुषसँग शारीरिक सम्बन्ध नठानिने केटीलाई जनाउँछ; आस्थागत अर्थमा उपत्यकामा पूजिने जीवित देवी सन्दर्भित हुन्छ। नेपाली समाजमा महिलाको…
-
देवघाट धाम
देवघाट धाम नेपालको मध्य दक्षिणभागमा रहेको पवित्र तीर्थ तथा नदी-संगम स्थल हो। कालीगण्डकी र त्रिशूली भेटिने यस थलोले आदिप्रयागको मान्यता पाएको छ। स्थल देवघाट–गैंडाकोट–भरतपुरको सीमाक्षेत्रमा फैलिएको छ र हिन्दू आस्थाका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण प्रयाग परम्परामा गण्य…
-
हलेसी महादेव
हलेसी महादेव खोटाङ जिल्लाको दुर्छिम–छापडाँडाको पूर्वतर्फ, हलेसी तुवाचुङ नगरपालिकाको वडा नं ७ महादेवस्थान गाउँमा रहेको त्रिधार्मिक तीर्थ हो। समुद्री सतहबाट ४,७३६ फिटको उचाइमा बसेको यस स्थललाई हिन्दू, किराँत र बौद्ध परम्पराले समान रूपले पवित्र मान्छन्, र तीन…
-
पाँचतले मन्दिर
पाँचतले मन्दिर भनेर चिनिने न्यातपोल मन्दिर भक्तपुरको टौमडी क्षेत्रमा अवस्थित, पाँच तल्लायुक्त र नेपाली शैलीको सबैभन्दा अग्लो मन्दिर मानिन्छ। यसको निर्माण मल्लकालीन राजा भुपतिन्द्र मल्लले १८औँ शताब्दीमा गराएका मानिन्छ। कतिपय स्रोतमा यो सिद्धिलक्ष्मीलाई समर्पित…
-
कृष्ण मन्दिर
ललितपुरको पाटन दरबार क्षेत्रमा रहेको कृष्ण मन्दिर सत्रौँ शताब्दीमा राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले निर्माण गराएको, शिखर शैली अपनाएको प्रमुख देवालय हो। ढुङ्गाबाट उठाइएको र २१ गजुरयुक्त यो संरचना नेपालमा उक्त शैलीको पहिलो उदाहरण मानिन्छ। २०७२ भूकम्पपछिको जीर्णोद्धार…
-
गुह्येश्वरी
गुह्येश्वरी काठमाडौँ उपत्यकामा, बागमती नदीको दक्षिणी किनारमा अवस्थित प्रसिद्ध हिन्दू तीर्थ र शक्तिपीठ हो। यहाँ मूर्तिबिनाको गर्भगृहमा जलमग्न कुण्डलाई चाँदीको कलशले आवृत गरिने र त्यही प्रतीकलाई देवीका रूपमा पूजिने परम्परा छ। पुराण, तन्त्र र बौद्ध…
-
दक्षिणकाली मन्दिर
दक्षिणकाली मन्दिर काठमाडौँको दक्षिणतर्फ करिब १७ किमी दूरीमा, फर्पिङको केन्द्र नजिक अवस्थित देवी कालीलाई समर्पित प्रमुख मन्दिर हो। राजा प्रताप मल्लद्वारा निर्माण गरिएको यो दोभानस्थित तीर्थस्थल धार्मिक–सांस्कृतिक महत्त्वका लागि प्रख्यात छ, जहाँ दसैं र…
-
चाँगुनारायण मन्दिर
भक्तपुरस्थित चाँगुनारायण मन्दिर काठमाडौँ उपत्यकाका प्राचीन मन्दिरमध्ये अति पुरानो मानिने, ऐतिहासिक र कलात्मक महत्त्व बोकेको तीर्थस्थल हो। युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा सन् १९७९ मा सूचीकृत यो स्थल उपत्यकाका सात सम्पदामध्ये एक मानिन्छ। यसको परिसरमा प्राचीन…
-
मनकामना मन्दिर
मनकामना मन्दिर गोरखा जिल्लाको दक्षिणपूर्व भूभागस्थित एक प्रतिष्ठित देवीस्थान हो, जहाँ मनोकामना पूरा गर्ने भगवतीको आराधना हुन्छ। परम्पराअनुसार अर्घा–खांची–धुर्कोटका मेघासी शाहवंश र गोर्खा दरबारका सिद्ध लखन थापा मगरसँग यसको घनिष्ट सम्बन्ध मानिन्छ। काफेक भनिने…
-
मुक्तिनाथ
मुक्तिनाथ नेपालका हिन्दु र बौद्ध समुदायका लागि साझा, अति प्रतिष्ठित तीर्थस्थल मानिन्छ। मुस्ताङ जिल्लाको हिमालपारिको भाग, ३,७१० मि. उचाइमा अवस्थित यस स्थानलाई हिन्दुहरूले मुक्ति क्षेत्र र बौद्धहरूले तिब्बती नाम छुमिङ ग्यात्सा भन्छन्। वैष्णव परम्परामा यो दिव्य…
