देवघाट धाम

देवघाट धाम कालीगण्डकी र त्रिशूली भेटिने धार्मिक संगमस्थल हो, जसलाई आदिप्रयागका रूपमा उल्लेख गरिएको छ। यो क्षेत्र तनहुँको देवघाट, नवलपरासीतर्फको गैंडाकोट र चितवनको भरतपुरबीचको सीमाक्षेत्रमा पर्छ। स्थल हिन्दू धर्मका तीर्थहरूमा विशेष महत्त्व राख्ने प्रयाग परम्परासँग सम्बन्धित मानिन्छ।

भूगोल र अवस्थिति

देवघाट धाम कालीगण्डकी र त्रिशूली नदी मिलेर बनाउने संगममा अवस्थित छ। भौगोलिक रूपमा यसले देवघाट बस्ती, गैंडाकोट र भरतपुर नगरको नजिकको नदीकिनार समेट्छ। आसपासको दृश्यावलीमा नारायणी नदी र कालीगण्डकीका स्वच्छ धाराहरू विशेष रूपले देखिन्छन्, जुन प्राकृतिक आकर्षणका रूपमा उल्लेखित छन्।

धार्मिक मान्यता र नामकरण

धार्मिक परम्परामा देवघाट धामलाई आदिप्रयागको दर्जा दिएको विद्वत् मत देखिन्छ। हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि यो स्थल महत्त्वपूर्ण तीर्थ हो, जहाँ पवित्र स्नान तथा श्रद्धा–अनुष्ठान गरिन्छ। जीवनको उत्तरार्धमा आध्यात्मिक लक्ष्य साधनका इच्छुहरूले यहाँ बस्न चाहने परम्परा पनि उल्लेख गरिएको छ।

ऐतिहासिक अवशेष र स्मारक

देवघाट परिसरमा पुराना कलेज–पत्थर र मठ–मन्दिरका भग्नावशेष पाइने भनाइ स्रोतहरूमा भेटिन्छ। यहाँ मणिमुकुन्द सेनद्वारा निर्माण गरिएका मन्दिरहरूको अवशेष रहेको उल्लेख छ। चक्रवर्तीशिला नामले चिनिने एक शिलास्तम्भीय अवशेष पनि यसै स्थानसँग सम्बन्धित गरिएको छ।

आश्रम र शैक्षिक क्रियाकलाप

देवघाटमा सिद्धबाबा गलेश्वर ब्रह्मचारीद्वारा स्थापना गरिएको आश्रम र वेद–वेदाङ्ग अध्यापन गर्ने विद्यालय रहेको बताइन्छ। यस परिसरमा महेश आश्रम, हरिहर आश्रम, बालिका आश्रम तथा गर्ग–ऋषि आश्रमजस्ता अन्य संस्था पनि रहेका छन्। शंकराचार्य आश्रम आदि शङ्कराचार्यको स्मृतिमा स्वामी रामानन्द सरस्वतीद्वारा २०३८ मा स्थापना गरिएको उल्लेख छ, जसले वेदाध्ययन र वेदोक्त कर्मपालनलाई मार्गदर्शक सिद्धान्तका रूपमा प्राथमिकता दिन्छ।

धार्मिक मेला र संस्कार

चितवन–तनहुँ सीमाको यो संगमस्थलमा विविध चाडपर्वका अवसरमा ठूलो मेला बस्ने चलन छ। विशेषतः माघे संक्रान्तिको दिन त्रिवेणी स्नानका लागि भक्तजनको ठूलो भीड लाग्ने जानकारी स्रोतमा पाइन्छ। धार्मिक आस्थासँगै नदी किनारका पूजा–अनुष्ठान र दान–स्नान यहाँको वार्षिक चहलपहलका मूल पक्ष हुन्।

सामाजिक सेवा र पूर्वाधार

यस धाम क्षेत्रमा वृद्धजनका लागि आश्रयस्थलहरू सञ्चालनमा रहेका छन्। तीमध्ये एउटा ठूलो वृद्धाश्रम गैर आवासीय नेपाली सङ्घले हालै निर्माण गरेको उल्लेख छ। यस्ता संस्थागत प्रयासहरूले यहाँको तीर्थ–आश्रय संस्कृतिलाई थप व्यवस्थित बनाएको देखिन्छ।

आवागमन र पर्यटकीय पक्ष

देवघाट धामसम्म पुग्न यातायात सुविधाजनक भएको उल्लेख छ। स्रोतअनुसार पोखरा बसपार्कबाट बस वा ट्याक्सीद्वारा देवघाटतर्फ जान सकिन्छ। नदी तटका दृष्य, कालीगण्डकी–नारायणी जलधाराको स्वच्छता र प्राकृतिक परिवेश सामान्य पर्यटकका लागि पनि आकर्षण बनेका छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “देवघाट धाम।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%98%E0%A4%BE%E0%A4%9F_%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%AE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). देवघाट धाम. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%98%E0%A4%BE%E0%A4%9F_%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%AE

@misc{ne_277,
  title = {देवघाट धाम},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%98%E0%A4%BE%E0%A4%9F_%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%AE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}