मुनामदन

मुनामदन लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको एक खण्डकाव्य हो, जुन झ्याउरेधुनमा ढल्किने र लोकलयसँग निकट सम्बन्ध राख्ने कविताको रूप प्रस्तुत गर्दछ। यो कृति नेपाली साहित्यमा विशेष स्थान सुरक्षित गरेको मानिन्छ। लेखकको भनाइअनुसार, सन् १९५९ तिर आफ्ना अन्य कृतिहरू जलाउन सकिए पनि मुनामदन जोगाइराख्नुपर्ने आग्रह गरिएको भेटिन्छ। यस काव्यलाई नेपाली पुस्तक बजारमा अहिलेसम्मकै बढी बिक्री भएको कृति मानिने गरिएको छ।

रचना र स्वरूप

काव्यको संरचना झ्याउरे लयमा आधारित भएकाले भावप्रवाह सरल र श्रवणीय छ, जसले पाठक र श्रोतालाई छिटो आकर्षित गर्छ। छन्द–लयको यो संयोजनले कथ्यलाई लोकजीवनसँग नजिक ल्याउने काम गरेको देखिन्छ। विषयवस्तुमा प्रेम, बिछोड र जीवन–मरणका घेराहरूलाई समेटेर काव्यात्मक कथन अघि बढाइएको छ।

कथासार

कथामा मदन धन आर्जन गर्ने उद्देश्यले ल्हासातर्फ लाग्छन् र फर्कँदै गर्दा बाटोमै बिरामी पर्छन्। साथमा भएका साथीहरूले असहायताका कारण उनलाई बीचबाटोमै छाडेर अघिबढ्छन् र घरतर्फ पुगेर मदनको मृत्यु भएको खबर सुनाउँछन्। त्यो सुनेपछि मुना गहिरो शोकमा डुब्छिन् र पीडासहन असक्य भई उनको मृत्यु हुन्छ।

एउटै समयमा बाटोमा अलपत्र परेका मदनलाई एक जना भोटे व्यक्तिले फेला पारेर स्याहार–सुसार गर्छन्। सो प्रसङ्गमा मदनले जन्मजात हैसियतभन्दा मनको महानता महत्वका रूपमा व्यक्त गरेको देखिन्छ। केही समयको सम्हालपछाडि निको भई घर फर्किएका मदनले मुना र आमाको निधनको खबर सुनेर मर्माहत हुन्छन्, र अन्ततः उनी स्वयं पनि प्राण त्याग्छन्।

मुख्य पात्रहरू

काव्यका केन्द्रीय पात्रहरू मुना र मदन हुन्, जसवरिपरि प्रेम, बिछोड र सामाजिक यथार्थको कथाविस्तार हुन्छ। सहायक पात्रमा आमा, नैनी दिदी र यात्रा–सहयात्री साथीहरूको उल्लेख पाइन्छ, जसले कथालाई गतिशील बनाउँछन्। एक उदार भोटे पात्रले कठिन घडीमा मानवीय करुणा र सहायताको भाव प्रस्तुत गरेको छ।

लेखकको अभिव्यक्ति

देवकोटाले आफ्नै जीवनकालको उत्तरार्धमा, सन् १९५९ अगाडितिर, अन्य कृतिहरू नष्ट भए पनि मुनामदनलाई बचाइराख्नुपर्ने धारणा सार्वजनिक गरेको उल्लेख पाइन्छ। यसले काव्यबारे लेखकको विशेष माया र मूल्याङ्कनलाई संकेत गर्छ।

लोकप्रियता र प्रभाव

मुनामदन देवकोटाका सबैभन्दा लोकप्रिय र सहजरूपमा पहुँचयोग्य कृतिहरू मध्ये गनिन्छ। यो नियमित रूपमा विद्यालयस्तरमा अध्ययन गरिन्छ र यसको प्रकाशक साझा प्रकाशनका लागि सर्वाधिक बिक्री भएको शीर्षक बनेको उल्लेख छ। नेपाली पुस्तक बजारमा पनि यो कृति सबैभन्दा धेरै बिक्री भएको कृतिका रूपमा चिनिन्छ।

यस काव्यको प्रभाव नेपाली भाषा र संस्कृतिमा अत्यन्त गहिरो ठानिन्छ। कृतिका अनेक छन्दबद्ध पङ्क्तिहरू बोलीचालीमा सल्लाह–उखानझैँ स्मरण गरी उद्धृत गरिने चलन देखिन्छ, जसले काव्यको लोकप्रसार र सांस्कृतिक व्याप्तिलाई प्रष्ट पार्छ।

स्थान र प्रसङ्ग

कथाभूमि मदनको व्यापारिक यात्रासँग गाँसिएको छ, जहाँ ल्हासातर्फको जाने–आउने यात्रा निर्णायक मोड बन्छ। बाटोमा भेटिएको भोटे पात्रले मानवीय मूल्य, करुणा र सहअस्तित्वको भाव उजागर गर्छ, जसले काव्यको वैचारिक केन्द्रलाई स्पष्ट पार्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “मुनामदन।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%A8। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). मुनामदन. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%A8

@misc{ne_251,
  title = {मुनामदन},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%A8}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}