मोहन कोइराला नेपाली कविताका प्रभावशाली हस्ती हुन्, जसलाई नेपाली साहित्यमा प्रयोगवादी धारा सुदृढ बनाउन अग्रस्थानमा राखिन्छ। उनको पहिलो प्रकाशित रचना ‘बुझिसके’ वि.सं. २००७ मा शारदा (पत्रिका)मा आएको थियो। स्वअध्ययनबाट विकसित काव्य–कौशलका आधारमा उनले विशिष्ट स्थान बनाउँदै वि.सं. २०३८ मा मदन पुरस्कार प्राप्त गरे र पछि नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठानको नेतृत्वस्तरमा पनि पुगे।
प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा
कोइरालाको जन्म वि.सं. १९८३ मंसिर ११ गते (सोमबार) डिल्लीबजारस्थित काठमाडौँमा भयो। उनका पिता ईश्वरीप्रसाद कोइराला र माता प्रियादेवी थिए। परिवारमा जेठो छोरा मणिराम बाल्यमै दिवंगत भए भने कनिष्ठ शङ्कर कोइराला कथा–उपन्यासका क्षेत्रमा परिचित बने। औपचारिक अध्ययन एस.एल.सी.सम्म सीमित रहे पनि साहित्यिक क्षमता मुख्यतः आत्मअध्ययनबाट परिपुष्ट भएको मानिन्छ।
साहित्यिक यात्रा
उनले आरम्भमा शारदा (पत्रिका), इन्द्रेणी (पत्रिका) र प्रगती (पत्रिका) जस्ता परिष्कृत पत्रिकाबाट कविताहरू सार्वजनिक गरे। वि.सं. २००७ मा ‘बुझिसके’ नामक स्वतन्त्र छोटो कविताले उनको छाप पहिचान गरायो। प्रयोगधर्मी शिल्प, नवीन बिम्ब र भाषिक साहस उनका लिखतमा निरन्तर देखिने विशेषता मानिन्छ, जसले नेपाली कविताको समकालीन धारा फराकिलो बनायो।
कृतिहरू
पहिलो प्रकाशनपछिका उल्लेख्य कृतिमा ‘प्रसूता’ (वि.सं. २०११) र ‘सिहिनी: लालसाको अग्निकुण्ड’ (वि.सं. २०१२) समावेश छन्। उनका समग्र कविताले वैयक्तिक अनुभूति, सामाजिक संवेदना र आधुनिक रूपविधानको संयोजन प्रस्तुत गर्छन्। कृतिहरू पत्रिकामार्फत प्रारम्भिक चरणमै चिनिएपछि पुस्तकाकारमा क्रमशः प्रकाशित हुँदै गए।
पुरस्कार तथा सम्मान
वि.सं. २०३८ मा ‘नदी किनाराका माझी’ शीर्षक ग्रन्थका लागि उनी मदन पुरस्कारबाट सम्मानित भए। साझा पुरस्कार उनले दुई पटक पाए—वि.सं. २०३० मा ‘मोहन कोइरालाका कविता’ र वि.सं. २०४० मा ‘ऋतु निमन्त्रण’ का लागि। साथै, उनलाई ‘रत्नश्री स्वर्ण पदक’बाट पनि गौरविनित गरिएको उल्लेख पाइन्छ।
संस्थागत संलग्नता
कोइराला वि.सं. २०३० र २०४७ मा प्रज्ञा परिषद्का सदस्य नियुक्त भए। त्यसपछि उनले तत्कालीन नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठानमा वि.सं. २०५६ देखि २०६१ सम्म उपकुलपति भएर प्रशासनिक तथा साहित्यिक दुवै भूमिकामा योगदान पुर्याए। संस्थागत संलग्नताले उनको कृतित्वसँगै नीतिगत तहमा पनि साहित्यप्रति प्रतिबद्धता देखायो।
निधन
मोहन कोइरालाको देहावसान वि.सं. २०६३ फागुन १० गते काठमाडौँमै भयो। उनको कवितात्मक प्रयोगशीलता र संस्थागत भूमिका नेपाली कविताको इतिहासमा दीर्घकालीन सन्दर्भका रूपमा स्मरण गरिन्छ।
शैली र महत्त्व
उनी नेपाली कवितामा प्रयोगवादको प्रभावकारी वाहकका रूपमा चिनिन्छन्। भाषिक नव्यता, रूपक–बिम्बमा विविधता र संरचनागत जोखिमप्रतिको अन्वेषण उनका काव्यीय चिन्ह हुन्। समकालीन कवितालाई नयां ढाँचातर्फ मोड्ने यस्ता अभिव्यक्तिका कारण उनको स्थान विशिष्ट ठहरिन्छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “मोहन कोइराला” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q13185084
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९४/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “मोहन कोइराला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%A8_%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). मोहन कोइराला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%A8_%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE
@misc{ne_263,
title = {मोहन कोइराला},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%A8_%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
