विष्णुराज आत्रेय नेपाली साहित्य, संस्कृत अध्ययन र अवधी काव्यमा समान रूपमा चिनिने स्रष्टा हुन्। कपिलवस्तुमा जन्मेका उनले दीर्घ शैक्षिक सेवासँगै लेखन, अभिनय र गीत–संगीतमा समेत उपस्थिति जनाए। ‘लाटोसाथी’ उपनामद्वारा परिचित आत्रेय संस्कृत हाइकुका अग्रणी मानिन्छन्। वि.सं. २०७७ साउन ३ मा पित्त थैलीको क्यान्सरका कारण उनको निधन भयो।
प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा
आत्रेयको जन्म वि.सं. २००० पुस २५ मा तौलिहवा (कपिलवस्तु)मा भएको थियो। उनको परिवार संस्कृत विद्यामा अभिरुचि भएको थियो; पिता देवराज उपाध्याय र हजुरबा रश्मिराज दुवै संस्कृतविद थिए। आधारभूत शिक्षा घरमै पिता र हजुरबाबाट पाएका उनले अध्ययनको औपचारिक यात्रा हरिहर संस्कृत विद्यापिठ, खिदिमबाट सुरु गरे।
उच्च शिक्षा प्राप्तिका लागि उनी भारत गए। बनारस हिन्दू विश्वविद्यालय, वाराणसीबाट सांख्य, योग, पुराण र इतिहास विषयमा स्नातक गरे। त्यसपछि सम्पूर्णानन्द संस्कृत विश्वविद्यालयबाट नवव्याकरणमा स्नातकोत्तर तथा सोही विश्वविद्यालयबाट नवव्याकरणमै पीएच.डी. पूरा गरे। नेपाल फर्किएपछि त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट नेपाली र राजनीतिशास्त्रमा एम.ए. गरे।
अध्यापन र शैक्षिक योगदान
आत्रेयले करिब ४७ वर्ष शैक्षिक सेवालाई समर्पित गरे। प्रारम्भमा वि.सं. २०२७–२०३७ तिर त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा व्याख्याता र पाठकको रूपमा कार्य गरे। सन् १९८०–१९८८ बीच सम्पूर्णानन्द संस्कृत विश्वविद्यालय र बनारस हिन्दू विश्वविद्यालयका भिजिटिङ प्राध्यापक रहे। त्यसपछि १९८८–१९९६ सम्म त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा रिडरको जिम्मेवारी सम्हाले।
सन् १९९६–२०१३ बीच उहाँ नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयमा नवव्याकरणका प्राध्यापक रहे। २००४ देखि नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठानको प्रज्ञा सभामा सदस्यतासहित विद्वत् गतिविधिमा संलग्न रहे। सन् १९८९ मा नेपाल टेलिभिजनमा संस्कृत शिक्षाको ‘संस्कृतम्’ कार्यक्रम छ महिनासम्म निर्माण र निर्देशन गरेका थिए।
साहित्यिक नाम ‘लाटोसाथी’ र काव्य-दृष्टि
सन् १९६३ देखि आत्रेयले आफ्ना कृतिहरूमा ‘लाटोसाथी’ नामासहित हस्ताक्षर गर्न थाले। उनीका अनुसार साहित्यको मौनता स्वयं सशक्त सन्देश वाहक हुन्छ भन्ने दृष्टिले उक्त नाम रोजिएको हो। राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरेले उनको उपनामलाई ऋग्वेदको “द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया” सन्दर्भसँग सम्वद्ध गर्दै, समाजका विकृतिमाथि साक्षी–दर्शक भएर व्यंग्य गर्ने काव्य–स्वरको व्याख्या गरेका छन्।
संस्कृत भाषामा हाइकु विधाको आरम्भ गर्ने व्यक्तिमध्ये आत्रेयलाई पहिलो मानिन्छ। नेपाली, संस्कृत र अवधी तीनै भाषामा उनको लेखन सक्रिय रह्यो, जसले भाषिक बहुलता र परम्परागत–आधुनिक शैलीबीच सेतु तयार गरेको देखिन्छ।
नाटक, चलचित्र र गीत–संगीत
छात्रावस्थादेखि नै उनले नाटक लेखन, निर्देशन र अभिनयमा रुचि देखाए। तौलिहवास्थित यशोधरा निम्न माध्यमिक स्कूलको वार्षिक कार्यक्रममा गौतम सिद्धार्थले राजहंस बचाउने प्रसंगमा आधारित नाटक लेखी प्रस्तुत गरे। पछिल्ला वर्षमा उनले उज्जैनमा आयोजित कालिदास जन्मजयन्ती कार्यक्रममा संस्कृत नाटकको निर्देशनसमेत गरे।
नेपाली चलचित्रमा उनले ‘मनको बाँध’मा प्राध्यापकको भूमिकाबाट अभिनय यात्रा सुरु गरे, जुन रॉयल नेपाल फिल्म कर्पोरेसनले निर्माण गरेको र प्रकाश थापाले निर्देशन गरेको थियो। त्यसपछि ‘सिन्दुर’मा मुख्य भूमिकाको साथीका रूपमा र सन् १९९९ मा यादव खरेलद्वारा निर्देशित ‘भानुभक्त आचार्य’ चलचित्रमा गजाधर सोतीको पात्रमा देखिए।
गीत–संगीततर्फ उनका ‘लाखौं नेपालीको एउटै भावना’, ‘१ लाख वर्ष बाँचिरहोस शुभकामना’, ‘मातृ महिमा’, ‘गणेश चालिसा’ र ‘हनुमान भजन’जस्ता रचनाहरू रेकर्ड भएका छन्।
सामाजिक–धार्मिक संलग्नता
वाराणसीमा अध्ययनरत रहँदा उनी सन् १९५७ मा नेपाल विद्यार्थी संगठनसँग आबद्ध भए र सन् १९६६ मा सो संस्थामै साहित्य तथा संस्कृति मन्त्री बने। ‘छात्रदूत’ पत्रिकाका सम्पादकका रूपमा पनि काम गरे। सन् १९६८ मा बनारस साहित्य सम्पर्क समितिका संस्थापक सदस्य भई विदेशी नेपाली विद्यार्थीलाई लक्षित सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू आयोजना गरे।
कपिलवस्तु समाजका उपाध्यक्ष, पाणिनी पुरस्कार समितिका सचिव (१९९१), नूरगंगा प्रतिभा पुरस्कार गुठी (१९९२) र दधिराम मरासनी स्मृति प्रतिष्ठान (१९९४)का सदस्यतासहित नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठानको उपाध्यक्षसम्म बने। गौकल्याण संघका अध्यक्ष, कपिलवस्तु समाजका सल्लाहकार, रुपक स्मृति प्रतिष्ठानका संयोजक र मदन पुरस्कार गुठीका सदस्यका रूपमा संलग्न रहे। भवानी भिक्षुको शिल्प मूर्ति निर्माणमा पनि उनको भूमिका उल्लेख्य मानिन्छ।
धार्मिक पृष्ठभूमिबाट आएका आत्रेय गुरुकुल परम्परामा आकृष्ट थिए। विद्यार्थी जीवनमै पूजा–आराधनासँगै लेखन आरम्भ गरेका उनी देवीभागवत पुराण र भागवत पुराण अध्ययनतर्फ आकर्षित भए। उनको दैनिकी पूर्वीय दर्शनले निर्देशित थियो; शारीरिक रूपमा क्षीण नहुञ्जेल जप, ध्यान, योग अभ्यास निरन्तर रहे। उनी विश्व हिन्दू महासंघका राष्ट्रिय सदस्य भई देश–विदेशका हिन्दू सम्मेलनमा सहभागी हुन्थे।
कृतिहरू
आत्रेयका कृतिहरू विविध विधामा वितरित छन्। शब्दकोषमा ‘संस्कृत–नेपाली–अंग्रेजी–शब्दकोष’ उल्लेखनीय छ। नेपाली काव्य/गद्यमा ‘कपिलवस्तु’, ‘सोमतीर्थ र सुपा देउराली’, ‘हामीभित्रका म’, ‘अथातो जलान जिज्ञासा’, ‘वैदेही महाकाव्य’ र ‘मातृमहिमा’ समावेश छन्। संस्कृत कृतिहरूमा ‘धन्यो हिमवद् देशः’, ‘श्रीशङ्कराचार्यः’, ‘हनुमदुदयम्’ र ‘श्रीसत्यनारायणकथामृतम्’ पर्छन्। अवधी भाषामा ‘सिंगी घाट’ प्रकाशित कृति हो।
सम्मान र पुरस्कार
आत्रेयले अनेक सम्मान प्राप्त गरे, जसमा महेन्द्र विद्याभूषण ‘खा’ (१९७३) र ‘का’ (१९९२), महाकवि देवकोटा जयन्ती सम्मान (१९९६), गद्दी आरोहण रजत महोत्सव पदक (१९९६), धिर्घ सेवा पदक – नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय (१९९९), भवानी भिक्षु पुरस्कार (२०००), राष्ट्रिय संस्कृत गौरव सम्मान (२०००), संस्कृत श्री सम्मान (२०००), महाकवि कालिदास पुरस्कार (२००१) लगायतका सम्मान समावेश छन्। पछिल्ला वर्षमा ‘जयतु संस्कृतम्’ (२०१७) र ‘प्रदेश रत्न’ (२०१९) पनि प्राप्त गरे।
रोग र अन्त्य
सन् २०१९ को सुरुतिर पित्त थैलीको क्यान्सर निदान भई उनले चार महिना भारतको राजीव गान्धी क्यान्सर इन्स्टिच्युट एण्ड रिसर्च सेन्टरमा उपचार गराए। नेपाल फर्केपछि ललितपुरस्थित पाटन अस्पतालमा नियमित उपचार चल्यो। यस अवस्थामै उनले ‘वररुची कात्यायन’ शीर्षकको उपन्यास लेख्न थाले, जुन प्रेसमा रहेको उल्लेख छ। वि.सं. २०७७ साउन ३ (१८ जुलाई २०२०) मा ७५ वर्षको उमेरमा उनको देहावसान भयो।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “विष्णुराज आत्रेय” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q16106540
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९४/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “विष्णुराज आत्रेय”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/विष्णुराज_आत्रेय (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). विष्णुराज आत्रेय [Vishnuraj Atreya]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/विष्णुराज_आत्रेय
“विष्णुराज आत्रेय [Vishnuraj Atreya].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/विष्णुराज_आत्रेय. Accessed 12 November 2026.
Nepali Encyclopedia Editors. “विष्णुराज आत्रेय [Vishnuraj Atreya].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/विष्णुराज_आत्रेय.
@misc{nepaliencyclopedia_461,
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
title = {विष्णुराज आत्रेय [Vishnuraj Atreya]},
howpublished = {Nepali Encyclopedia},
year = {2026},
url = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%86%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%AF},
urldate = {2026-11-12},
note = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}TY - ELEC AU - Nepali Encyclopedia Editors TI - विष्णुराज आत्रेय [Vishnuraj Atreya] T2 - Nepali Encyclopedia PY - 2026 DA - 2026/11/12 UR - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%86%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%AF Y2 - 2026/11/12 LA - ne ER -
स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/विष्णुराज_आत्रेय · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
