नेपाली विश्वकोशनेपाल र नेपाली भाषाको ज्ञानकोश
योगदान
भाषा र साहित्य

नेपाली व्याकरण

नेपाली व्याकरण भन्नाले नेपाली भाषाको रूपविज्ञान (भाषाविज्ञान) र वाक्यरचना समेटिने नियमसमूह जनाइन्छ। यो प्रणालीले शब्द कसरी बन्छन् र तिनले कसरी अर्थपूर्ण वाक्य बनाउँछन् भन्ने आधार तय गर्छ। नेपाली देवनागरी लिपिमा लेखिन्छ, र व्याकरणीय अध्ययन प्रायः वर्ण, शब्द र वाक्य गरी तीन विभागमा बटुलिन्छ।

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू अद्यावधिक: १२ नोभेम्बर २०२६ ३७८ शब्द · २ मिनेट स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
सम्पादन गर्नुहोस् इतिहास

नेपाली व्याकरण दक्षिण एसियामा प्रचलित इन्डो–युरोपेली भाषा परिवारअन्तर्गतको नेपाली भाषाको संरचनात्मक नियमहरूको संग्रह हो। यसले शब्द निर्माणदेखि वाक्य विन्याससम्मका प्रक्रिया समेट्छ, जसमा रूप–रचना र अर्थबोध दुवै पक्ष समाविष्ट हुन्छन्। अध्ययनको सुविधाका लागि यसलाई सामान्यतया तीन भाग—वर्ण, शब्द र वाक्य—मा विभाजन गर्ने चलन देखिन्छ।

व्याकरणका मुख्य विभाग

व्याकरणको ढाँचामा तीन प्रमुख विभाग रहेका मानिन्छन्। वर्ण विभागले अक्षर र ध्वनिसम्बन्धी नियमबारे जानकारी दिन्छ। शब्द विभागमा शब्दका प्रकार र रूपपरिवर्तनबारे चर्चा हुन्छ। वाक्य विभागले वाक्य निर्माणका सिद्धान्त र व्यवस्थापनबारे समग्र दृष्टि प्रदान गर्छ।

वर्ण विभाग र लिपि

नेपालीको लेखन प्रणाली देवनागरी हो। देवनागरी वर्णमालामा ५२ अक्षर गनिन्छन्, जसमा १६ स्वर र ३६ व्यञ्जन पर्दछन्। ‘खण्डेतर’ चिह्नहरू पनि प्रयुक्त हुन्छन्, जसका उदाहरणका रूपमा ं, ँ र ः देखिन्छन्। स्रोतमा स्वरका स्वतन्त्र रूप तथा वर्णक (मात्रा) दुवै रूप उल्लेख गरिएका छन्, र स्वरका मात्रात्मक दुई प्रकार—ह्रस्व र दीर्घ—को चर्चा भेटिन्छ।

शब्द विभाग: संज्ञा र सम्बन्धित पक्ष

शब्द विभागमा सर्वप्रथम संज्ञाको परिभाषा दिइन्छ, जसले व्यक्ति, वस्तु वा स्थान सूचित गर्छ। उदाहरणका रूपमा राम, नेपाल, मेजजस्ता रूपहरू देखाइएका छन्। संज्ञाका भेदहरूमा व्यक्तिवाचक, जातिवाचक, समूहवाचक, द्रव्यवाचक, सङ्ख्यावाचक र भाववाचक प्रकार छुट्याइएको पाइन्छ।

सर्वनामका भेद

सर्वनाम संज्ञाको स्थानमा आउने विकारी शब्द मानिन्छ। प्रदान गरिएको विवरणअनुसार सर्वनामका पाँच प्रकार छन्—पुरुषवाचक (व्यक्तिवाचक), दर्शकवाचक, सम्बन्धवाचक, प्रश्नवाचक र निजवाचक। पुरुषवाचक सर्वनाम तीन तहमा वर्गीकृत छन्: बोल्ने पक्ष स्वयंका लागि (उत्तम), श्रोता पक्षका लागि (मध्यम) र तेस्रो पक्षका लागि (अन्य) प्रयोग। उदाहरणस्वरूप म, मलाई, तिम्रो आदि रूप देखाइएका छन्। प्रस्तुत सामग्रीमा निश्चयसूचक उदाहरण (जस्तै “यो”, “यी”) पनि छन्, तर वर्गीकरण शीर्षकसँग मिलान गर्दा असंगति देखिन्छ; यस विषयमा स्रोतहरूमा मतभेद छ।

वचन र काल

शब्दरूपका सन्दर्भमा वचन दुई प्रकारका उल्लेख छन्—एकवचन र बहुवचन। क्रियात्मक पक्षमा काल (व्याकरण) तीन खालका बताइएका छन्। वर्तमान काल हालको समयसँग सम्बन्धित हुन्छ। भूत काल अघिल्लो समयलाई जनाउँछ। भविष्यत् काल पछिल्लो समयका क्रियालाई सूचित गर्छ।

समास र पदनिर्माण

दुई वा बढी शब्द मिलेर एक समस्त पद बन्ने प्रक्रियालाई समास भनिन्छ। उदाहरणका रूपमा “राज + पुत्र = राजपुत्र” जस्तो संघटन देखाइन्छ। समासका प्रकार छ भन्नु भएको छ; तर दिइएको सूचीमा द्विगु, तत्पुरुष, कमधारय, अव्ययीभाव र बहुब्रीहि मात्र उल्लेख छन्। सूची अपूर्ण भएकाले यसबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ।

वाक्य विभाग र रचना

वाक्य विभागले वाक्य निर्माण र व्यवस्थापनका नियमहरू समेट्छ। यसमा शब्दहरूको क्रम, अनुशासन र अर्थसम्बन्धका पक्ष नियमन गरी सार्थक वाक्य बन्ने आधार तय गरिन्छ। प्रस्तुत सामग्रीमा वाक्य संरचनाका सूक्ष्म नियम विस्तारमा नआए पनि, विभागको कार्यक्षेत्र वाक्यगत नियमहरूको समष्टिगत विवेचनमै केन्द्रित छ।

सन्दर्भ

  1. नेपाली विकिपिडिया — “नेपाली व्याकरण” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
भाषाविज्ञानव्याकरणनेपाली भाषादेवनागरीसाहित्य

स्रोत र समीक्षाको अवस्था

स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q6994534
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ८५/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)

नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।

यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।

यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्

शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपाली व्याकरण”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाली_व्याकरण (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाली_व्याकरण · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा

सम्बन्धित लेखहरू

भाषा र साहित्य

नेपाली भाषा

नेपाली भाषा आर्य भाषा परिवारको एक प्रमुख सदस्य हो, जुन हिमाली भूभाग र नेपालमा व्यापक रूपमा प्रयोग हुन्छ। यो नेपालको सरकारी भाषा र सम्पर्क माध्यम हो; सिक्किम तथा पश्चिम बङ्गालको गोर्खाल्यान्ड…

३ मिनेट पढाइ
भाषा र साहित्य

नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान

नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान नेपालका दर्शन, संस्कृति, साहित्य र भाषा सम्बन्धी संरक्षण, प्रवर्द्धन र विकासका कार्यमा समर्पित एक शैक्षिक-सांस्कृतिक संस्था हो। यसको परिकल्पना इतिहासकार बलचन्द्र शर्मा र…

२ मिनेट पढाइ
भाषा र साहित्य

तामाङ भाषा

तामाङ भाषा भन्नाले नेपाल, सिक्किम, पश्चिम बङ्गालको दार्जिलिङ क्षेत्र र उत्तर–पूर्वी भारतमा प्रचलित बोली–समूहलाई जनाइन्छ। यस समूहमा उत्तरपश्चिम, दक्षिण पश्चिम, पूर्वी र पश्चिम तामाङ समेटिन्छन्।…

३ मिनेट पढाइ
भाषा र साहित्य

नथिया (उपन्यास)

नथिया सरस्वती प्रतिक्षा द्वारा एक नेपाली उपन्यास हो। यो बुक-हिल प्रकाशन द्वारा फेब्रुअरी ३, २०१८ मा प्रकाशित भएको थियो। पुस्तक नेपालको सुदूरपश्चिम क्षेत्रका वादी महिलाको पीडामा आधारित छ । पुस्तक…

१ मिनेट पढाइ
भाषा र साहित्य

नेपाल साहित्य महोत्सव

नेपाल साहित्य महोत्सव एक वार्षिक अन्तर्राष्ट्रिय साहित्यिक महोत्सव हो जुन पोखरा, नेपाल (पहिले काठमाडौँ) मा आयोजना गरिन्छ। यो सन् २०११ मा बुकवर्म फाउन्डेशन, एक गैर-लाभकारी संस्था द्वारा स्थापित भएको…

१ मिनेट पढाइ
भाषा र साहित्य

महारानी (उपन्यास)

महारानी चन्द्रप्रकाश बानियाँद्वारा लिखित एक नेपाली उपन्यास हो। पुस्तक सन् २०१९ मा प्रकाशित भएको थियो र सोही वर्षको मदन पुरस्कार जित्न सफल भएको थियो।

१ मिनेट पढाइ