सबै लेख
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका सबै लेख — विषय, शब्द-सङ्ख्या र समीक्षा-अवस्थासहित।
-
हिउँ चितुवा
हिउँ चितुवा (Snow Leopard) ठूलो बिरालो समूहको मांसाहारी स्तनधारी हो, जो दक्षिण एसिया र मध्य एसियाका उच्च हिमाली भूभागमा बसोबास गर्छ। करिब ३,०००–५,५०० मिटर उचाइमा पाइिने यो प्रजातिको वास्तविक संख्या यथार्थरूपमा ज्ञात छैन; खुला आवासमा करिब ३,५००–७,००० र…
-
गौरी (शोककाव्य)
गौरी राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरेद्वारा रचित एक शोककाव्य हो, जसमा प्रियसङ्गिनीको वियोग र अन्त्येष्टि–यात्रापछि जन्मेको दु:खलाई प्रत्यक्ष स्वरमा उकेरिएको छ। साझा प्रकाशनले वि.सं. २०१५ मा प्रकाशित कृति १२ उपशीर्षकमा क्रमबद्ध छ, जहाँ स्मृति, करुणा र…
-
मुलुकी ऐन
मुलुकी ऐन नेपालको सबैभन्दा पहिलो लिखित कानून हो। मुलुकी ऐन नेपालको संहिताबद्द राष्ट्रिय कानून हो। पहिलो पटक बिक्रम सम्बत १९१० मा मुलुकी ऐन जारि गारिएको थियो। जंगबहादुर राणा ले बेलायात यात्राबाट फर्के लगत्तै यो ऐन बनाएकोले यसमा युरोपको ठुलो छाया परेको छ भन्ने…
-
थामी जाति
थामी, जसलाई थाङ्मी पनि भनिन्छ, नेपालका किरात समुदायमध्येको एक जाति हो। उनीहरूले वोन वा किराँत भनेर चिनिने प्राकृत आस्था मान्ने र थाङ्मी खाम भाषा बोल्ने परम्परा राख्छन्। मुख्य बसोबास दोलखा र सिन्धुपाल्चोकमा भए पनि छिटपुट रूपमा ७३ जिल्लासम्म फैलिएको उल्लेख…
-
गाडुल सिंह लामा
गाडुल सिंह लामा (१९३९–२०२५) भारतीय गोर्खा समुदायका नेपालीभाषी कथाकार, कवि र अनुवादक हुन्, जसलाई ‘सानु लामा’ नामले चिनिन्थ्यो। इन्जिनियर पेशाबाट सुरुवात गरेर चार दशकजति सिक्किम राज्य सरकारमा सेवापश्चात, उनले नेपाली साहित्यमा उल्लेख्य योगदान दिए; १९९३ को…
-
महाभारत पर्वत शृङ्खला
महाभारत पर्वत शृङ्खला नेपालका पूर्वी भूभागदेखि पश्चिमीतर्फ फैलिएको प्रमुख पहाडी कडी हो। यो चुरे पर्वतको माथिल्लो भाग मानिन्छ र साधारणतया १५००–३३६० मिटरको उचाइ क्षेत्रमा पर्छ। विभिन्न स्थानमा कोशी नदी, कर्णाली नदी, गण्डकी नदी र त्रिशूली नदी जस्ता धाराहरूले…
-
रेखा थापा
रेखा थापा (जन्म विसं २०३९ भदौ ५) नेपाली चलचित्र क्षेत्रकि एक चर्चित अभिनेत्री र तथा र्निमात्री हुन्। सन् १९९९ मिस नेपालमा सहभागी भएर उनी उत्कृष्ट दस मा पर्न सफल भएकी थिइन्। २ वर्ष पछि उनले छबी राज ओझाको चलचित्र हिरोबाट नेपाली चलचित्र क्षेत्रमा प्रवेश गरेकी…
-
चौँरी गाई
चौँरी गाई लामो रौँ भएको बोभाइन समूहको संकर घरपालुवा जनावर हो, जसको उत्पत्ति पहाडी गाइबस्तु र याक वा नाकबीचको प्रजननबाट हुन्छ। यसको उपस्थिति नेपालदेखि तिब्बतको पठार हुँदै मङ्गोलिया र रुसका हिमाली प्रदेशसम्म छ। हिमाली भेगमा यो सामान ढुवानी र दूधका लागि प्रमुख…
-
शुक्रराज शास्त्री
शुक्रराज शास्त्री नेपालका शहीद र नेपालभाषाका प्रभावशाली साहित्यकार थिए। आर्य समाजसँग सक्रिय रहँदै भारतमा शिक्षण तथा सामाजिक सुधारमा संलग्न उनी वि.सं. १९९७ माघ १० मा टेकुमा झुण्ड्याइएका थिए। नेपालभाषाको वैज्ञानिक व्याकरण प्रकाशित गर्ने काम, राजनीतिक चेतना…
-
महावीर पुन
डा. महावीर पुन नेपाली वैज्ञानिक, शिक्षक र सामाजिक उद्यमी हुन्, जसले हिमाली दुर्गम भेगमा ताररहित इन्टरनेट विस्तारमार्फत पहिचान बनाएका छन्। उनी राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका वरिष्ठ नेता र नेपाल सरकारको विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तन मन्त्री हुन्, २०८३ जेठ २६ मा…
-
विशाल नेपाल
विशाल नेपाल भन्ने धारणा ऐतिहासिक नेपालका सीमालाई अहिलेको नेपालको बाहिरसम्म विस्तारित ठान्छ। स्रोतहरूमा वि.सं. १८४७–१८७२ बीच नेपाली नियन्त्रण परेको भूभाग, पूर्व टिस्टा र पश्चिम सतलजसम्म पुगेको दाबी र सुगौली सन्धिपछि त्यो रूपान्तरण भएको विवरण भेटिन्छ। आज केही…
-
जानकी मन्दिर
जानकी मन्दिर पवित्र हिन्दु धर्मस्थल हो। जानकी अर्थात् सीताको यो मन्दिर उनको जन्मस्थल जनकपुरमा अवस्थित छ। यस मन्दिरलाई मुगल शैलीमा बनाइएको छ।
-
नेपालका जिल्लाहरू
नेपालका जिल्लाहरू प्रदेशपछि पर्ने दोस्रो तहका प्रशासनिक इकाइ हुन्। सातै प्रदेशमा मिलेर जम्मा ७७ जिल्ला छन्, जसअन्तर्गत स्थानीय तहका नगरपालिका र गाउँपालिका पर्दछन्। वर्तमान संरचना २०७२ असोज ३ गते प्रभावमा आएको संघीय पुनर्संरचनाले परिभाषित गरेको हो, जसअनुसार…
-
लालीगुराँस
लालीगुराँस नेपालको राष्ट्रिय फूलका रूपमा मान्य छ र पहाडी–हिमाली पट्टीमा सतहदेखि उचाइसम्म पाइने गुराँस समूहको प्रमुख प्रतिनिधि हो। यसको फूल प्रायः रातो र तौलिलो घोसामा फुल्छ, पात लामचौर छ र रुखको कद भू–परिस्थिति अनुसार परिवर्तनशील हुन्छ। नेपालमा पहिचान भएका…
-
नालापानीको लडाइँ
नालापानीको लडाइँ सन् १८१४ को देहरादुन क्षेत्रस्थित खलङ्गा किल्ला–नालापानी वरिपरि भएको, नेपाल र इस्ट इन्डिया कम्पनीका फौजबीचको प्रारम्भिक निर्णायक भिडन्त मानिन्छ। अमरसिंह थापाको निर्देशनमा बलभद्र कुँवरले सीमित स्रोतका बाबजुद बलियो प्रतिरक्षा गरे। पानीको मुहान…
-
रामवरण यादव
डा. रामवरण यादव (जन्म वि.सं. २००४ माघ २२) नेपालका प्रथम तथा भूतपूर्व राष्ट्रपति हुन्। वि.सं. २०६५ साउनमा उनी राष्ट्रपतिको हैसियतमा निर्वाचित भए। यसअघि उनी नेपाली काँग्रेसका महासचिव, संघीय सरकारका स्वास्थ्य मन्त्री तथा प्रतिनिधि सभा सदस्य रहिसकेका थिए।
-
बैतडी जिल्ला
बैतडी जिल्ला नेपालका सुदूरपश्चिम प्रदेशको पहाडी भागमा पर्ने प्रशासनिक एकाइ हो। यसको क्षेत्रफलबारे स्रोतहरूमा फरक देखिन्छ, र वि.सं. २०६८ को जनगणनाअनुसार जनसङ्ख्या २,५०,८९८ थियो। पश्चिमतर्फ महाकाली नदीले भारतसँग सीमा बनाउँछ, र यो जिल्ला दशरथ चन्दको जन्मभूमि…
-
वीर अस्पताल
वीर अस्पताल नेपालका पुराना र व्यस्त अस्पतालमध्ये एक मानिन्छ। वि.सं. १९४७ साउन ८, रोज ४ (सन् १८८९) मा वीर शम्शेरद्वारा स्थापना भएको भनाइ छ; अर्को विवरणले वि.सं. १९४६ साउनमा १५ अन्तरङ्ग शैयासहित आरम्भ भएको बताउँछ। काठमाडौँको केन्द्रमै खुलामञ्चअगाडि रहेको यो…
-
दिलकुमारी भण्डारी
दिलकुमारी भण्डारी (Dil Kumari Bhandari) भारतीय नेपालीभाषी समुदायकी राजनीतिज्ञ हुन्, जो सिक्किमबाट निर्वाचित हुने पहिलो महिला लोकसभा सदस्य भइन्। उनले नेपाली भाषालाई भारतीय संविधानको अष्टम अनुसूचीमा समावेश गराउने अभियानमा दीर्घकालीन अगुवाइ गरिन्। उनी १९८५–१९८९…
-
रोल्पा जिल्ला
रोल्पा जिल्ला नेपालको पश्चिम पहाडी क्षेत्रमा अवस्थित एक प्रशासनिक इकाइ हो। यसको क्षेत्रफल १,८७९ वर्ग किलोमिटर छ, र दक्षिणमा दाङ जिल्ला, पूर्वमा प्युठान जिल्ला, पश्चिममा सल्यान जिल्ला तथा उत्तरतिर पूर्वी रुकुम जिल्ला सँग सिमाना जोडिन्छ। उचाइदार पहाड,…
-
शोभा भगवती मन्दिर
शोभा भगवती मन्दिर काठमाडौँको पश्चिम भागमा विष्णुमती नदी किनारस्थित एक प्रतिष्ठित शक्तिपीठ हो। पगोडा शैलीको मन्दिरमा तान्त्रिक परम्पराले ‘बगला’ रूपमा मानिने देवीको प्रस्तर मूर्ति प्रतिष्ठित छ। नवरात्रिदेखि बालाचतुर्दशीसम्म ठूलो भक्तभक्तिनीको भीड लाग्ने यस पीठ…
-
बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज
नेपालको मध्य तथा सुदूर पश्चिम तराईमा अवस्थित बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज करिब ९६८ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल ओगटिएको ठूलो संरक्षित क्षेत्र हो। कर्णाली नदीको पूर्व किनार नजिक रहेको यस निकुञ्जको प्राधान्य उद्देश्य पाटे बाघ र यसको आहारा प्रजातिको संरक्षण हो, तर एक…
-
गाईजात्रा
गाईजात्रा (नेवारी: सापारु) काठमाडौँ उपत्यकाका साथै देशका थुप्रै सहरमा मनाइने धार्मिक–सांस्कृतिक जात्रा हो। यो नेवार संस्कृति मूलको पर्व हो, जसमा दिवङ्गत आफन्तको सम्झना, सहर–परिक्रमा र सामाजिक व्यङ्ग्य एकसाथ समेटिन्छ। नेपाल संवत् गुंलागाः पारु वा भाद्र शुक्ल…
-
नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय
नेपालमा संस्कृत शिक्षा, अध्ययन र अनुसन्धानलाई व्यवस्थित रूपमा प्रवाह गर्ने केन्द्रीय संस्था नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय हो। बि.सं. २०४३ मंसिर २५ गते दाङ जिल्लाको तुलसीपुर उपमहानगरपालिका-१७, बेलझुन्डीमा स्थापना भएको यो विश्वविद्यालयको प्रारम्भिक नाम महेन्द्र…
