दिलकुमारी भण्डारी (Dil Kumari Bhandari) भारतीय राजनीतिज्ञ तथा भारतीय गोर्खा समुदायको प्रतिनिधि स्वरुप स्थापित व्यक्तित्व हुन्। उनी सिक्किमबाट पहिलो महिला लोकसभा सदस्य बनेकी राजनीतिक नेतृ मानिन्छिन्। नेपालीभाषी जनताको पहिचान र भाषा-अधिकार सम्बद्ध मुद्दामा उनले दीर्घकालीन भूमिका खेलेकी छन्, विशेषतः भारतीय संविधानको अष्टम अनुसूचीमा नेपाली भाषा समावेश गर्ने पहलका लागि चिनिन्छिन्।
प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा
उनको जन्म १४ मे १९४९ मा दार्जिलिङ जिल्ला (पश्चिम बङ्गाल, भारत)को बाना पुट्टाबोङ गाउँमा एन. बी. राईको परिवारमा भयो। स्रोतअनुसार उनी सांस्कृतिक र परम्पराको बलियो परम्परा भएको राई परिवारबाट हुन्। उनले औपचारिक शिक्षा पूर्व-स्नातक तहसम्म हासिल गरिन्। प्रारम्भिक पेशागत जीवनमा उनले शिक्षक, सामाजिक कार्यकर्ता र पत्रकारका भूमिकामा काम गरिन्।
राजनीतिक उन्नति र संसद सदस्यता
सिक्किममा १९८४ को आमनिर्वाचनपछिको राजनीतिक प्रक्रियामा उनको प्रवेश निर्णायक रूपमा देखा पर्यो। सो चरणमा उनले प्रत्यक्ष निर्वाचनमा पराजय व्यहोरे पनि, त्यसपछिको परिस्थितिले उनको राष्ट्रिय संसद्मा प्रवेशको बाटो खोलेको थियो। अप्रिल १९८५ को उपनिर्वाचनमा नौ उम्मेदवारले नाम दर्ता गरिरहेको अवस्थामा अन्तिम समयमा अरू सबैले नाम फिर्ता लिएपछि उनी निर्विरोध घोषित भइन्।
यसरी उनी मे १९८५ देखि २७ नोभेम्बर १९८९ सम्म लोकसभाकी सदस्य रहिन्। पुनः २० जुन १९९१ देखि १० मे १९९६ सम्म अर्को कार्यकाल प्राप्त गरिन्। १९८९ को नवौं लोकसभा निर्वाचनमा उनी भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेसबाट प्रतिस्पर्धा गर्दा उनका पक्षमा २८,८२२ समर्थन देखियो, भने विजयी उम्मेदवार नन्दु थापा (सिक्किम सङ्ग्राम परिषद्)ले ९१,६०८ प्राप्त गरेको उल्लेख स्रोतमा छ। १९९१ मा उनी सिक्किम सङ्ग्राम परिषद्मा फर्केर पुनः विजयी भइन्, जसमा कुल वैध समर्थन १,१८,५०२ मध्ये उनले १,०३,९७० प्राप्त गरेको लेखिएको पाइन्छ। उक्त अवधिका तिथिहरू र “संसद/सभा” को उल्लेख गर्ने तरिकाबारे स्रोतमा केही असंगति देखिन्छ।
नेपाली भाषा र पहिचानसम्बन्धी अभियान
भण्डारी नेपालीभाषी समुदायको अधिकार, सम्मान र औपचारिक मान्यताको पक्षमा निरन्तर सक्रिय रहिन्। उनको सबैभन्दा चर्चित योगदान भारतीय संविधानको अष्टम अनुसूचीमा नेपाली भाषा समावेश गराउने प्रयासमा देखिन्छ, जसलाई उनले दीर्घ समय निरन्तरता दिइन्। यो अभियान भारतीय नेपालीभाषी जनसमुदायको सांस्कृतिक पहिचान, शिक्षण माध्यम र सार्वजनिक मान्यतासँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय थियो।
सङ्गठनात्मक जिम्मेवारी
संसदीय भूमिकाबाहेक उनले भारतीय गोर्खा परिसङ्घको अध्यक्षका रूपमा २०१२ सम्म नेतृत्व सम्हालिन्। यस पदमा रहँदा उनले भारतीय गोर्खा समुदायसँग सम्बन्धित अधिकार, सामाजिक प्रतिष्ठा र नीतिगत मुद्दा उठाउँदै समन्वय भूमिका निर्वाह गरिन्।
पुरस्कार र सम्मान
नेपाली भाषाको संवैधानिक मान्यतामा गरेको योगदानका लागि उनलाई २०१६ को सिक्किम सेवा रत्न प्रदान गरिएको हो, जुन उक्त राज्यको दोश्रो उच्च नागरिक सम्मान मानिन्छ। यसबाहेक “गौरव अवार्ड” समेत उनले “हाम्रो स्वाभिमान” नामक संस्थाबाट प्राप्त गरेकी छन्।
निजी जीवन
उनको विवाह २८ मार्च १९६८ मा नारबहादुर भण्डारीसँग भयो, जो पछि सिक्किमका मुख्यमन्त्री बने। उनी एक छोराछोरी सहित चार सन्तानकी आमा हुन्। पारिवारिक जीवनसँगै उनले सार्वजनिक जीवनमा निरन्तर सक्रियता कायम राखिन्।
मूल्याङ्कन
सिक्किमबाट पहिलो महिला लोकसभा सदस्यका रूपमा उनको पहिचान, र नेपालीभाषी भारतीय नागरिकको हकहितका एजेन्डामा दीर्घ प्रतिबद्धता, उनको राजनीतिक जीवनका केन्द्रीय आधार हुन्। भाषा-नीति, सामुदायिक अधिकार र प्रतिनिधित्वको सवालमा उनले स्थापना गरेको भूमिका भारतीय राजनीतिक परिदृश्यमा उल्लेखनीय छ।
सन्दर्भ
- English Wikipedia — “Dil Kumari Bhandari” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q16135484
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९१/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “दिलकुमारी भण्डारी”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/दिलकुमारी_भण्डारी (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). दिलकुमारी भण्डारी [Dil Kumari Bhandari]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/दिलकुमारी_भण्डारी
“दिलकुमारी भण्डारी [Dil Kumari Bhandari].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/दिलकुमारी_भण्डारी. Accessed 12 November 2026.
Nepali Encyclopedia Editors. “दिलकुमारी भण्डारी [Dil Kumari Bhandari].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/दिलकुमारी_भण्डारी.
@misc{nepaliencyclopedia_866,
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
title = {दिलकुमारी भण्डारी [Dil Kumari Bhandari]},
howpublished = {Nepali Encyclopedia},
year = {2026},
url = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%AD%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80},
urldate = {2026-11-12},
note = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}TY - ELEC AU - Nepali Encyclopedia Editors TI - दिलकुमारी भण्डारी [Dil Kumari Bhandari] T2 - Nepali Encyclopedia PY - 2026 DA - 2026/11/12 UR - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%AD%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80 Y2 - 2026/11/12 LA - ne ER -
स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/दिलकुमारी_भण्डारी · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
