सबै लेख
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका सबै लेख — विषय, शब्द-सङ्ख्या र समीक्षा-अवस्थासहित।
-
मिथिला
मिथिला जसलाई तिरहुत वा तिरभुक्ति को नामले समेत चिन्ने गरिन्छ, भारतको बिहार र नेपालको दक्षिणपूर्वी भागमा अवस्थित एउटा भौगोलिक र सांस्कृतिक क्षेत्र हो। यो क्षेत्र पूर्वमा महानन्दा नदी, दक्षिणमा गङ्गा नदी, पश्चिममा गण्डकी नदी र उत्तरमा हिमालयको तल्लो भागद्वारा…
-
लुम्बिनी प्रदेश
लुम्बिनी प्रदेश नेपाल राज्यसंरचनाअनुसार स्थापना भएको सातमध्ये एक प्रदेश हो, जसको गठन नेपालको संविधान २०७२ प्रमाणीकरणसँगै २०७२ असोज ३ मा भयो। जनसङ्ख्यामा चौथो र क्षेत्रफलमा तेस्रो ठहरिने यस इकाइको राजधानी देउखुरी (दाङ जिल्ला) हो, र यसको दक्षिण सीमामा भारतका…
-
चाँगुनारायण मन्दिर
भक्तपुरस्थित चाँगुनारायण मन्दिर काठमाडौँ उपत्यकाका प्राचीन मन्दिरमध्ये अति पुरानो मानिने, ऐतिहासिक र कलात्मक महत्त्व बोकेको तीर्थस्थल हो। युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा सन् १९७९ मा सूचीकृत यो स्थल उपत्यकाका सात सम्पदामध्ये एक मानिन्छ। यसको परिसरमा प्राचीन…
-
सरुभक्त
सरुभक्त (वि.सं. २०१२ भाद्र, वास्तविक नाम: भक्तबहादुर श्रेष्ठ) मूलतः नेपाली उपन्यासकार, नाटककार, कथाकार तथा कवि हुन्। उनले पागल बस्ती उपन्यासका लागि २०४८ सालमा नेपालको सर्वाधिक प्रतिष्ठित मदन पुरस्कार समेत पाएका छन्।
-
कृष्ण जन्माष्टमी
कृष्ण जन्माष्टमीलाई सातम आठम, गोकुलष्टमी, अष्टमी रोहिनी, श्रीकृष्ण जयन्ती, श्री जयन्ती वा कहिलेकाही साधारण भाषामा जन्माष्टमी भन्ने गरिन्छ । यो भगवान विष्णुको आठौँ अवतारको रूपमा श्री कृष्णको जन्मदिनको अवसरमा हिन्दूहरूले मनाउने वार्षिक पर्व हो। कृष्ण जन्माष्टमी…
-
एकसिङ्गे गैँडा
एकसिङ्गे गैँडा (Rhinoceros unicornis) दक्षिण एसियाको ठूलो गैँडा प्रजाति हो, हाल नेपाल र भारतमै सीमित पाइन्छ। एउटा सिङ २०–१०० से.मी. लम्बाइको हुन्छ, छाला बाक्लो र हल्का चाँदीझैँ रङको देखिन्छ। वासस्थान फडानी र चोरी सिकारीका कारण जोखिम बढेको छ; जङ्गलमा करिब…
-
भक्तपुर दरबार क्षेत्र
भक्तपुर दरबार क्षेत्र (नेवारी: ख्वप लायकू) काठमाडौँ उपत्यकाभित्र पर्ने, भक्तपुरका राजाहरूको पुरानो राजदरबार परिसर हो, जुन युनेस्को विश्व सम्पदा क्षेत्रमा समावेश छ। करिब १,४०० मि. समुद्री उचाइमा अवस्थित यो स्थल राजधानी काठमाडौँबाट १३ किमी पूर्वतर्फ पर्दछ र…
-
सिंहदरबार
सिंहदरबार नेपाल सरकारको केन्द्रीय प्रशासनिक केन्द्र हो, जहाँ प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालय र धेरै मन्त्रालयहरू अवस्थित छन्। काठमाडौँको मध्य भागमा रहेको यो दरबार मूलतः चन्द्र शमशेरले इ.सं. १९०३ मा निजी निवासका लागि निर्माण गराएका थिए। २००७ सालपछि…
-
उभौली
उभौली किराँतहरू सुनुवार, राई, लिम्बु र याक्खा जातिको महान चाड हाे । उभौली पर्वको रूपमा रहेको किरातीहरूको यो महत्त्वपूर्ण चाड वसन्त ऋतुमा वालीनाली राम्रो होस् सबैमा सुख शान्ति सूस्वास्थ्य रहोस् र दैविप्रकोप तथा विपक्तिहरू नआउन् भनि पुजा गरिन्छ,यस
-
सल्यान जिल्ला
सल्यान जिल्ला कर्णाली प्रदेशअन्तर्गत रहेको नेपालका ७७ जिल्लामध्ये एक हो। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार यहाँको जनसङ्ख्या २,३८,५१५ र क्षेत्रफल १,४६२ किमी² (५६४ वर्ग माइल) छ। प्रशासनिक केन्द्र खलङ्गा हो, जुन शारदा नगरपालिकाभित्र पर्दछ। ऐतिहासिक रूपमा यस क्षेत्रको…
-
भानुभक्त आचार्य
भानुभक्त आचार्य (वि.सं. १८७१ असार २९–१९२५ असोज ६) नेपाली कवि, लेखक र दार्शनिकका रूपमा चर्चित ऐतिहासिक व्यक्तित्व हुन्। आधुनिक नेपाली भाषामा मौलिक सृजनाको प्रारम्भिक चरण स्थापनामा उनको योगदान उच्च मानिन्छ। ‘आदिकवि’को उपाधिले सम्मानित उनको काव्य-विरासत र…
-
बाजुरा जिल्ला
बाजुरा जिल्ला नेपालको सुदूरपश्चिम प्रदेशमा पर्ने एक हिमाली जिल्ला हो। यसका सिमाना बझाङ जिल्ला, हुम्ला जिल्ला, मुगु जिल्ला, कालिकोट जिल्ला र अछाम जिल्लासँग लाग्छन्। करिब २,१८८ वर्ग कि.मि. क्षेत्रफल भएको जिल्लामा उचाइ ७२६–७,०३६ मि. दायरा देखिन्छ। पछिल्लो…
-
मदन पुरस्कार पुस्तकालय
मदन पुरस्कार पुस्तकालय नेपाली भाषामा प्रकाशित पुस्तक, पुस्तिका र पत्रपत्रिकाको औपचारिक संग्रह, संरक्षण र अभिलेखीकरणमा समर्पित केन्द्र हो। करिब ३ करोड नेपालीभाषी रहेको दक्षिण एसियाका समुदायका लागि यसले विशिष्ट प्रतिष्ठा बनाएको मानिन्छ, र २०१३ वि.सं.देखि स्थायी…
-
वैरागी काइँला
वैरागी काइँला (वास्तविक नाम तिलविक्रम/तीलविक्रम नेम्बाङ) नेपाली कवि तथा शोधकर्ता हुन्, जो आयामेली धारको आरम्भिक प्रवर्तकका रूपमा चिनिन्छन्। वि.सं. २०६६–२०७० मा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका कूलपति रहे। लिम्बू भाषा र मुन्धुम सम्बन्धी दीर्घ अनुसन्धान, थोरै तर…
-
कालीगण्डकी नदी
कालीगण्डकी नदी, जसलाई गण्डकी पनि भनिन्छ, हिमालको काख काट्दै विश्वको अत्यन्त गहिरो खोंच निर्माण गर्ने प्रमुख नेपाली नदी हो। यो धारामा अवस्थित ठूलो जलविद्युत आयोजना नेपालको ऊर्जामा महत्त्वपूर्ण स्तम्भ मानिन्छ। तिब्बतबाट बग्दै मुस्ताङ हुँदै प्रवेश गर्ने यो नदी…
-
माधवकुमार नेपाल
माधवकुमार नेपाल (जन्म वि.सं. २००९-११-२३) नेपालको एक राजनीतिज्ञ र नेपालको पूर्वप्रधानमन्त्री हुन्। यसभन्दा अघि पन्ध्र वर्षसम्म उनी नेकपा (एमाले)का महासचिव थिए। *मन पर्ने गीतकार, लेखक : हेमन्त खतिवडा
-
अरुणा लामा
अरुणा लामा नेपाली भाषाका लोकप्रिय गायिका हुन्, जसलाई “पहाडको नाइटिंगेल” को उपाधि दिइएको पाइन्छ। सेप्टेम्बर ९, १९४५ मा दार्जिलिङ क्षेत्रमा जन्मिएकी उनले १९६१ देखि रेकर्डिङ यात्रा सुरु गरिन् र सयौँ गीत गाइन्। माइतीघर, परालको आगो र कान्छी जस्ता चलचित्रका गीतसमेत…
-
नेपाली ध्वनिविज्ञान
नेपाली भाषा नेपालको राष्ट्रिय भाषा हो। नेपाली मातृभाषाको रूपमा नेपालको जनसंख्याको ४८% भन्दा बढी मानिसहरूद्वारा बोलिने गर्दछ भने नेपालमा मात्र नभएर यो भुटान र भारतमा पनि बोलिन्छ। यो भाषालाई नेपाली संविधानमा नेपालको आधिकारिक भाषाको मान्यता दिइएको छ।
-
थान्का
थान्का तामाङ, शेर्पा र गुरुङ समुदायसहित तिब्बती परम्परामा विकसित बौद्ध चित्रकला हो, जसको सूती क्यानभासमा विशेष तयारीपछि चित्र बनाइन्छ। नेवारी पौभा परम्परासँग सामीप्य देखिने यो कलाले बौद्ध दर्शन शिक्षा र प्रसारमा भूमिका खेलेको मानिन्छ, र इतिहासतः पाँचौं…
-
सर्लाही जिल्ला
सर्लाही जिल्ला नेपालको मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रअन्तर्गत जनकपुर अञ्चलमा पर्ने, तराई–भवर–चुरे सम्मिलित भौगोलिक बनावट र उच्च जनघनत्वका लागि चिनिएको जिल्ला हो। पूर्वमा बाँके र हर्दी नदीहरू र प्रशासकीय रूपमा महोत्तरी जिल्ला, पश्चिममा रौतहट जिल्ला तथा बागमती नदी,…
-
कैलाली जिल्ला
कैलाली जिल्ला सुदूरपश्चिम प्रदेशअन्तर्गत पर्ने प्रशासनिक एकाइ हो, जसको सदरमुकाम धनगढी रहेको छ। ३,२३५ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल र २०७८ अनुसार ९११,१५५ जनसंख्या भएको यो जिल्ला पूर्वमा कर्णाली नदी र दक्षिणमा मोहना नदी हुँदै उत्तर प्रदेशसँग जोडिन्छ। भू–रूपले चुरे…
-
पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालय
पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालय नेपालको पूर्वी शहर विराटनगरमा अवस्थित स्वायत्त सार्वजनिक विश्वविद्यालय हो। नेपाल सरकारले १९९३ मा स्थापना गरेको यो संस्थान ५४५ हेक्टरभन्दा बढी क्षेत्रफलमा फैलिएको परिसरबाट सञ्चालन हुन्छ। यसले नेपाली उच्च शिक्षामा गुणस्तर उन्मुख योगदान…
-
गोविन्दबहादुर मल्ल
गोविन्द बहादुर मल्ल “गोठाले” (वि. सं. १९७९ - वि.सं. २०६७) नेपाली भाषाका चर्चित साहित्यकार हुन्। ऋद्धिबहादुर मल्ल र आनन्दमायाबाट काठमाडौँको पुरानो भन्सारमा जन्मिएका जयबहादुर मल्लको साहित्यिक नाम गोविन्दबहादुर मल्ल गोठाले हो । उनले सिद्धिचरणबाट लेख्ने, रिमालबाट…
-
नेपाली रुपैयाँ
नेपाली रुपैयाँ नेपालको आधिकारिक मुद्रा हो, जसको प्रतीक रु. र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिनिधित्व NPR हो। एक रुपैयाँ १०० पैसामा विभाजित हुन्छ, साथै पुरानो गणनापद्धतिअनुसार दुई मोहर र चार सुकामा पनि बाँडिन्छ। लिच्छवीकालीन राजा मानदेवले सिक्काको चलन सुरू गरे भने कागजी…
