शुक्रराज शास्त्री

शुक्रराज शास्त्री (जन्मनाम शुक्रराज जोशी) नेपालका शहीद तथा नेपालभाषा साहित्यका प्रमुख प्रतिनिधि मानिन्छन्। उनी आर्य समाजसँग आवद्ध रहँदै भारतमा अध्यापन र सुधारवादी गतिविधिमा संलग्न थिए। काठमाडौँ फर्किएपछि राणा शासनविरुद्धको अभियानमा उत्रिएका उनलाई वि.सं. १९९७ माघ १० मा टेकुमा रुखमा झुण्ड्याएर मारियो। नेपालभाषाको व्याकरणात्मक कृति प्रकाशित गरेर उनले भाषिक अध्ययनलाई व्यवस्थित दिशातर्फ धकेलेका थिए।

प्रारम्भिक जीवन र पारिवारिक पृष्ठभूमि

उनको जन्म नेपाल संवत् १०१३ गुंलाथ्व गुंपुन्हि (वि.सं. १९५०) मा काठमाडौँको खिउँलँ, थाय्‌मदुमा भएको थियो। पिता माधवराज जोशी र आमा रत्नमाया जोशीका सन्तानका रूपमा जन्मिएका उनी नेवार समुदायको क्षत्रिय (छथरी) वर्गमा पर्ने जोशी कुलका थिए। उनका पिता आर्य समाजका नेतामध्ये एक भएकाले शास्त्रीले बाल्यदेखि संस्कृत अध्ययनतर्फ आकर्षण पाए। उनको विवाह मेनका देवी माथेमासँग भयो, जो धर्मभक्त माथेमाकी बहिनी थिइन्।

शिक्षा र भारतस्थित प्रारम्भिक कर्म

औपचारिक शिक्षा भारतको देहरादुनस्थित अच्युतानन्दको गुरुकुलबाट सुरु भयो। पछिल्लो चरणमा उनले इलाहाबादस्थित आर्य समाज विद्यालयमा केही समय प्रधानाध्यापकको जिम्मेवारी सम्हाले। संस्कृत विषयमा उच्च श्रेणीसम्मको अध्ययन पुरा गरी ‘शास्त्री’ उपाधि प्राप्त गरेपछि यही मानबाट उनी व्यापक चिनिए। पछि उनले पञ्जाब विश्वविद्यालयबाट अङ्ग्रेजी विषयमा स्नातक पुरा गरे र सामाजिक सुधारका क्षेत्रमा भारतका मदनमोहन मालवीयसँग काम गरेको उल्लेख पाइन्छ।

साहित्यिक योगदान

शास्त्री नेपालभाषाका साथै नेपाली, हिन्दी, संस्कृत र अङ्ग्रेजी भाषामा प्रवीण थिए। उनका ६ भन्दा धेरै कृतिहरू प्रकाशित छन्, जसमा ब्रह्मसूत्र शाङ्कर भाष्य, स्वर्गको दरबार, नेपाल भाषा व्याकरण र संस्कृत प्रदीप प्रमुख मानिन्छन्। उनले नेपालभाषाको वैज्ञानिक ढाँचामा तयार गरिएको व्याकरण प्रकाशित गरेका थिए, जसलाई प्रारम्भिक र आधारभूत कार्यका रूपमा लिने गरिन्छ। यसबाहेक उनले ‘नेपाल भाषा रिडर’ शीर्षकको पाठक कृति पनि बाहिर ल्याए। उनको शहादतका कारण नेपालभाषामा तयार गरिएका अन्य कार्यहरू प्रकाशित हुन नसकेको भनाइ पाइन्छ।

राजनीतिक सक्रियता र आन्दोलन

नेपाल फर्किएपछि शास्त्री क्रान्तिकारी समूहहरूसँग नजिकिए र वि.सं. १९९३ तिर ‘नागरिक अधिकार समिति’मार्फत राणा शासनविरुद्धको अभियानमा लागे। भारतमा रहँदा उनले महात्मा गान्धीसँग भेट गरी नेपालसम्बन्धी विषय उठाएको उल्लेख भेटिन्छ। त्यसको केही समयपछि काठमाडौँमा उनलाई नजरबन्द गरियो। नजरबन्द तोडेर वि.सं. १९९५ मार्ग १३ मा उनले इन्द्रचोक क्षेत्रमा राणा शासनविरुद्ध जनसमूहलाई एकताबद्ध हुन आह्वान गरेका थिए।

मुद्दा, सजाय र शहादत

उनीमाथि राजद्रोहलगायत अभियोग लगाई प्रारम्भमा तीन वर्ष कैदको सजाय सुनाइयो। पछि आठवटा मुद्दा दायर भई कारबाही अघि बढ्यो। स्रोतहरूमा मतभेद छ: कतिपय विवरणअनुसार वि.सं. १९९७ माघ ६ को बिहान १०–११ बजेतिर सर्वस्वहरणसहित मृत्युदण्ड सुनाइयो, अर्को विवरणमा माघ ७ मा सिंहदरबारस्थित, जुद्ध शमसेरसमेत रहेको इजलासले निर्णय गरेको पाइन्छ। सो इजलासले धर्मभक्त माथेमा, गंगालाल श्रेष्ठ, दशरथ चन्द र पूर्णनारायण प्रधानसहित पाँच जनालाई ज्यान सजाय तोकेको भनिएको छ। वि.सं. १९९७ माघ १० मा शास्त्रीलाई टेकुमा रुखमा झुण्ड्याएर मारिएको थियो। केही विवरणमा उनको शव दुई दिनसम्म त्यहीँ झुण्ड्याइएको उल्लेख पनि भेटिन्छ।

स्मरण र शालिक

शास्त्रीको सम्झनामा विभिन्न स्थानमा शालिक र स्मारकहरू स्थापना गरिएको छ। ललितपुरको कुपन्डोल, शहिद गेट र टेकु चोकमा अवस्थित शालिकहरूले उनको योगदान र शहादतलाई सार्वजनिक स्मृतिमा जोगाइरहेका छन्। ती स्मारकहरू नेपालभाषा, राजनीतिक चेतना र नागरिक अधिकारका विषयमा उनको कामलाई संक्षेपमा उजागर गर्ने प्रतीक बनेका छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “शुक्रराज शास्त्री”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/शुक्रराज_शास्त्री (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). शुक्रराज शास्त्री [Shukraraj Shastri]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/शुक्रराज_शास्त्री

“शुक्रराज शास्त्री [Shukraraj Shastri].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/शुक्रराज_शास्त्री. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “शुक्रराज शास्त्री [Shukraraj Shastri].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/शुक्रराज_शास्त्री.

@misc{nepaliencyclopedia_198,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {शुक्रराज शास्त्री [Shukraraj Shastri]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - शुक्रराज शास्त्री [Shukraraj Shastri]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -