धर्मभक्त माथेमा

धर्मभक्त माथेमा नेपालमा आधुनिक शारीरिक सुगठनको सुरुआत गराउने खेलाडी र प्रशिक्षकका रूपमा चिनिन्छन्। उनी नेपाल प्रजा परिषद्का संस्थापक सदस्य हुन् र राणा शासनविरुद्ध जनचेतना अभिवृद्धिमा संलग्न रहे। वि.सं. १९९७ मा पक्राउ परेर माघ १३ गते सिफलमा फाँसी दिइएपछि, उनी चार शहीदमध्ये एकका रूपमा राष्ट्रिय रूपमा स्मरण गरिन्छन्।

प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा

माथेमाको जन्म वि.सं. १९६६ असोज ९ गते काठमाडौंको ओमबहाल नवहिलमा पिता आदिभक्त माथेमा र माता चन्द्रकुमारी देवीका सन्तानका रूपमा भयो। उनका पिता राणाका लागि भारतबाट सामान ल्याउने काम गर्थे, जसका कारण उनी किशोरावस्थामै दार्जिलिङ र केही समय कलकत्तामा रहेर पढे। उनले त्यहीँको स्कटिस चर्च कलेजबाट आई.ए. उत्तीर्ण गरेका थिए। वि.सं. १९९० मा उनको वैवाहिक सम्बन्ध उत्तरादेवीसँग स्थापित भयो।

शारीरिक सुगठन र प्रशिक्षक भूमिका

बाल्यकालमा दुब्लोपनका कारण सताइने गरेकाले उनले कलकत्तामै व्यायामशाला समाते र प्रतिस्पर्धी मञ्चमा उपस्थित हुन थाले। विभिन्न प्रतियोगितामा सफल भएर ‘बङ्गाल च्याम्पियन’ उपाधिसमेत जित्दा उनको पहिचान बलियो बन्यो। पछि काठमाडौं फर्केर उनले ओमबहालस्थित घरमै जिमखाना खोल्दै युवा पुस्तालाई नियमित व्यायामतर्फ आकर्षित गरे; जिमको लोकप्रियताले राणा परिवारका सदस्य र प्रहरीसमेत तालीम लिन आउने गरेको उल्लेख पाइन्छ। घोडेजात्राका अवसरमा टुँडिखेलमा गरेको शारीरिक प्रदर्शनले त्रिभुवन प्रभावित भएका र पछि उनी राजाको व्यायाम प्रशिक्षक बनेका विवरण भेटिन्छ। स्रोतहरूका अनुसार, उनी वि.सं. १९९० को दशकतिर टुँडिखेलको खुला चौरमा शारीरिक सुगठनको सार्वजनिक प्रदर्शन गर्ने सम्भवतः पहिलो नेपाली खेलाडी मानिन्छन्।

राजनीतिक चेतना र संगठन निर्माण

कलकत्तामा रहँदा त्यहाँको राजनीतिक वातावरण र चित्तरञ्जन दासजस्ता बङ्गाली नेतासँगको सम्पर्कबाट उनलाई राजनीतिक बोध बढ्यो। वि.सं. १९९० मा दशरथ चन्दसँग भेट भएर सहकार्य प्रारम्भ भयो, र पछि दुवैजना नेपाल प्रजा परिषद्का संस्थापक सदस्य बने। वि.सं. १९९३ मा उनले आफ्नै फुपूको घरमा परिषद्को स्थापना भयो भन्ने कथन पाइन्छ। परिषद् र त्रिभुवनबीच लैनचौरमा भएको गोप्य सम्पर्कसमेत उनको संयोजनबाट अघि बढेको भनाइ छ, जसको सूचना राणापक्षले पाइएको बताइन्छ।

पर्चा वितरण, पक्राउ र कारावास

वि.सं. १९९७ को ९ असार, ३० असार, १७ साउन र २४ भदौमा परिषद्को नाममा राणाविरोधी पर्चा व्यापक रूपमा वितरण भए। त्यसपछि निगरानी कडा पारिँदा वि.सं. १९९७ कात्तिक २ गते धर्मभक्त माथेमा पक्राउ परे र अन्य धेरै सदस्य पनि जेल परे। उनीहरूलाई सिंहदरबार (हालको रेडियो नेपालको पुरानो भवन)मा राखी कठोर यातना दिइँदै बयान र अदालती प्रक्रिया अघि बढाइयो।

फैसला र मृत्युदण्ड

पक्राउ परेका तीन महिनापछि वि.सं. १९९७ माघ ६ गते फैसला सुनियो। त्यसअनुसार शास्त्री, माथेमा, दशरथ चन्द र श्रेष्ठलाई मृत्युदण्ड, बाँकीलाई कैददेखि जन्मकैदसम्मको सजाय तोकियो। टंकप्रसाद आचार्यलाई ब्राह्मण भएको कारण मृत्युदण्डबाट छुट भएको भनाइ स्रोतमा भेटिन्छ। वि.सं. १९९७ माघ १३ गते राति धर्मभक्तलाई सिफलमा लगेर फाँसी दिइयो। अन्तिम चाहनाबारे सोधिँदा उनले राणा शासन चाँडै अन्त्य भई जनताले शान्ति पाउन भन्ने आशय व्यक्त गरेको विवरण पाइन्छ।

झुण्ड्याउने क्रममा रुखको हाँगा भाँचिएको प्रसङ्ग विभिन्न विवरणमा भेटिन्छ; कति पटक भाँचियो भन्नेमा स्रोतहरूमा मतभेद छ। राणापक्षीय अधिकारीद्वारा कुटपिट र गाला चिरेको बयानसमेत सार्वजनिक गरिएको छ। दीर्घ पीडापछि बेहोस अवस्थामा परेपछि पुनः डोरीले घाँटी कसेर झुण्ड्याइएको उल्लेख छ। घटनापछि ‘संस्था खडा गरी शासन हल्लाएको’ प्रकारको आरोप लेखिएको कागज उनको छातीमा टाँसिएको भनिन्छ। भोलिपल्ट साँझसम्म उनी झुण्डिएको शव नउतारिएको र उनका पिता आदिभक्त तथा भाइ ध्रुवभक्त पनि कैदमा भएकाले आफन्तबाट शव ग्रहण हुन नसकेको विवरणसमेत स्रोतमा उल्लेख छ।

स्मरण र सम्मान

धर्मभक्त माथेमा राणा शासनविरुद्ध बलिदान दिएका चार शहीदमध्ये एकका रूपमा राष्ट्रिय इतिहासमा प्रतिष्ठित छन्। उनको नाममा शहीद गेट र ‘धर्मपथ’ जस्ता स्मृति चिह्नहरू सार्वजनिक वाचनामा छन्। स्वास्थ्य क्षेत्रमा पनि शहीद धर्मभक्त राष्ट्रिय प्रत्यारोपण केन्द्रजस्तो संस्थानमार्फत उनको स्मरण कायम गरिएको देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “धर्मभक्त माथेमा”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/धर्मभक्त_माथेमा (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). धर्मभक्त माथेमा [Dharmabhakta Mathema]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/धर्मभक्त_माथेमा

“धर्मभक्त माथेमा [Dharmabhakta Mathema].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/धर्मभक्त_माथेमा. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “धर्मभक्त माथेमा [Dharmabhakta Mathema].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/धर्मभक्त_माथेमा.

@misc{nepaliencyclopedia_199,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {धर्मभक्त माथेमा [Dharmabhakta Mathema]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%AD%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4_%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A5%87%E0%A4%AE%E0%A4%BE},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - धर्मभक्त माथेमा [Dharmabhakta Mathema]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%AD%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4_%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A5%87%E0%A4%AE%E0%A4%BE
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -