जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा

जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा राणा वंशका सातौँ प्रधानमन्त्री र श्री ३ महाराजका रूपमा वि.सं. १९८९ भाद्र १७ देखि २००२ मंसिर ०४ सम्म सत्तामा रहे। भीम शमशेरको निधनपछि सत्तारोहण गरेका उनले औद्योगिक नीति, कानुनी संरचना, शिक्षा र सामाजिक व्यवहारमा विविध परिवर्तन अघि बढाए। जीवनकालको अन्त्यतिर पद्म शमशेरलाई उत्तराधिकारी बनाई स्वेच्छिक रूपमा पदत्याग गरी संन्यास जीवन रोजे। वि.सं. २००९ मंसिर ०८ मा देहरादुनमा उनको मृत्यु भयो।

वंश, प्रारम्भिक जीवन र उत्थान

उनी जंगबहादुर राणाका भाइ धीर शमशेर राणाका छोरा हुन्। वि.सं. १९३२ वैशाख ०७ गते जुहारकुमारीबाट जन्मिएका उनले बाल्यावस्थामा स्वास्थ्य चुनौती बेहेरे। वि.सं. १९४२ मा श्री ३ रणोद्दीपसिंहको हत्या र त्यसपछिको सत्ता परिवर्तनसँगै वीर शमशेर सत्तामा आए, जसपछिका समायोजनमा जुद्ध शमशेर जनरल बने र दरबार आवासका रूपमा थापाथलीपछि जावलाखेल क्षेत्र प्रदान गरियो। उनी रोलक्रममा दसौँ स्थानमा परेका थिए।

सत्तारोहण र पदावधि

दाजु भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणाको मृत्यु पछि जुद्ध शमशेर वि.सं. १९८९ भाद्र १७ गते श्री ३ महाराज भए र प्रधानमन्त्रीको जिम्मा सम्हाले। वि.सं. १९८६ मा उनी प्रधानसेनापतिसमेत बनेका थिए। उनको शासन वि.सं. २००२ मंसिर ०४ सम्म रह्यो, त्यसपछि आफ्नै पहलमा पद त्यागेर पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणालाई उत्तराधिकारी बनाए।

आर्थिक र औद्योगिक नीति

उनले औद्योगिकीकरणलाई राज्यनीतिको केन्द्रीय विषय बनाए। निजी लगानीसमेत संलग्न गराउँदै औद्योगिक पूर्वाधार, कानुन र वित्तीय संस्था विस्तार गरे। प्रमुख पहलहरू यस्ता थिए:

• वि.सं. १९९२: उद्योग परिषद् स्थापना।
• वि.सं. १९९३: कम्पनी कानुन लागू; विराटनगर जुट मिल सञ्चालन।
• वि.सं. १९९४: नेपाल बैङ्क लिमिटेड स्थापना; १२ दिनको उद्योग प्रदर्शनी (जेठ)।
• वि.सं. १९९५: द जुद्ध म्याच फ्याक्टरी।
• वि.सं. १९९९: कटन मिल्स।
• वि.सं. २०००: नेपाल प्लाइउड एण्ड बबिन फ्याक्ट्री; सर्लाहीमा जुद्ध नहर।
• अन्य: मोरङ विद्युत, नेपाल माइका कम्पनी, नेपाल चामल तथा मैदा कारखाना, नेपाल केमिकल इन्डस्ट्रीज (वि.सं. १९९२) तथा साना उद्योग—सेरामिक्स, कागज, साबुन, खानी, नर्सिङखोला नुन, फर्निचर र भाँडा उद्योगको प्रवर्द्धन।

कुटिर उद्योग प्रवर्द्धनका लागि “घरेलु इलम प्रचार अड्डा” मार्फत कतुवा, चर्खा, तान, धागो र प्रविधि तालिमको व्यवस्था गरियो। वि.सं. १९९६ र २००१ मा पनि उद्योग प्रदर्शनी दोहोरिए। उनको पालामै सदर मुलुकी खानाबाट कागजी नोट जारी गर्ने चलन सुरु भयो।

प्रशासनिक र न्यायिक सुधार

सेनामा नगद तलब, निवृत्तिभरण र दीर्घकालीन बचतलाई संस्थागत बनाइयो। सन् १९३४ मा सैनिक द्रव्य कोष सुरु भयो, जसको एक दशकपछि सन् १९४४ मा निजामती संचयकोष स्थापना भयो; पछि बि.सं. २०१८ मा कर्मचारी संचय कोष बनेपछि ती व्यवस्थाहरू एकीकृत भए।

न्यायिक संरचनामा कार्यपालिका र न्यायपालिकाको विभाजनतर्फ कदम चाल्दै वि.सं. १९९७ श्रावण १ बाट प्रधान न्यायालय स्थापना भयो र आठ जिल्लामा पुनरावेदन अदालत खोलियो।

शिक्षा, सञ्चार र सामाजिक सुधार

उनले वीरगञ्ज, गौर र काठमाडौँमा पब्लिक स्कूल स्थापना गराए। वि.सं. १९९१ देखि म्याट्रिक परीक्षा केन्द्र स्वदेशमै सञ्चालन गरी शिक्षा मन्त्रालयलाई जिम्मा दिइयो। विद्यार्थी प्रोत्साहनका रूपमा पुरस्कार र रोजगारीका अवसरसमेत मिलाइयो।

सञ्चार र प्रकाशन क्षेत्रमा शारदा र उद्योग जस्ता साहित्यिक पत्रिका चलाइए; गोरखापत्र साप्ताहिकलाई हप्तामा दुई पटक प्रकाशन गरिन थाल्यो। प्रयोगशाला, हुलाक टिकट र छापाखानाको विस्तार भयो।

सामाजिक मर्यादामा अति खर्च न्यूनिकरण, विवाहका लागि न्यूनतम उमेरको व्यवस्था, आशौच, देउकी प्रथा, काजकिरिया र व्रतबन्धका अभ्यासमा परिमार्जनहरू सम्भव भए। आगलागी नियन्त्रणका लागि जुद्ध वारुण यन्त्र स्थापना गरियो। वि.सं. १९८९ मा निजी स्वरूपको सदर चिडियाखाना सुरु गरियो। माघ २, वि.सं. १९९० को महाभूकम्पपछि पीडित सहायता कोष र संस्था गठन गरी स्वयंसैवा परिचालन र निर्व्याजी ऋण सुविधा उपलब्ध गराइयो।

शक्ति व्यवस्थापन र आन्तरिक राजनीति

वि.सं. १९९० चैत १ मा “सि–क्लास” मानिएका केही राणाहरूलाई रोलक्रमबाट हटाएर बाह्य तैनाथीमा खटाइयो; सिंहदरबारमा बसेको बैठकपछिका निर्णयअनुसार कमाण्डर–इन–चीफ रुद्र शमशेर पाल्पा, हिरण्य शमशेर वीरगञ्ज, प्रताप शमशेर इलाम र राम शमशेर जलेश्वर पठाइए; अन्य परिवारहरू उपत्यकाबाट टिष्टुङ मार्ग हुँदै बाहिरिए।

द्वितीय विश्वयुद्ध र बाह्य सम्बन्ध

दोस्रो विश्वयुद्धमा नेपाल प्रत्यक्ष युद्धरत नभए पनि बेलायतको पक्षमा नेपाली फौज पठाइयो। बहादुर शमशेरको नेतृत्वमा जम्मा २,५०,००० सैनिक खटिएको उल्लेख छ। साइप्रस, ग्रीस, सिरिया, लेबनान, प्यालेस्टाइन, इराक, सिङ्गापुर, मलाया र बर्मासहितका मोर्चामा नेपाली फौज सहभागी भए। ७,५४४ जनाको मृत्यु र २३,६५५ जना घाइते भएको तथ्य दिइएको छ। सहयोगप्रति कृतज्ञता स्वरूप बेलायती सरकारले जुद्धलाई मानार्थ पूर्ण जर्नेल उपाधि, ३ करोड ३३ लाख एकमुष्ट सहयोग तथा वार्षिक १० लाख रुपियाँ निरन्तरताको प्रतिबद्धता दिएको दाबी पाइन्छ।

वापसी गरेका सैनिकहरूले विदेशको अनुभवले प्रेरित भई देशभित्र जनजागरण बढाउन हालचल गरे। वि.सं. १९९३ मा नेपाल प्रजा परिषद् गठन भयो। वि.सं. १९९७ मा पर्चा प्रकरणपश्चात् व्यापक गिरफ्तारी भयो र सोही वर्ष शुक्रराज शास्त्री, धर्मभक्त माथेमा, दशरथ चन्द र गङ्गालाल श्रेष्ठलाई मृत्युदण्ड दिइयो। त्यसलाई वि.सं. २००७ को आन्दोलनतर्फको आधारभूमि मानिन्छ।

पदत्याग, संन्यास र उत्तरार्ध

जुद्ध शमशेरले वि.सं. २००२ मंसिर ०४ मा पद त्याग गरेर श्रीपेच पद्म शमशेरलाई सुम्पिए र संन्यासी जीवन ग्रहण गर्दै रिडीतिर गएका थिए। मंसिर १४ गते सिंहदरबारस्थित विशेष समारोहमा “तीन चाँद” लगाउने औपचारिकता पूरा भएको विवरण भेटिन्छ। मार्गवेली यात्रा गर्दै उनले भीमफेदी, अमलेखगञ्ज, वीरगञ्ज र बुटवल–तानसेन हुँदै रिडी पुगे।

पश्चात् उनी अर्घेलीबाट देहरादुन प्रस्थान भए। त्यहाँ नेपाली भाषिक समुदायबीच बसोबास गर्दै सम्मानित जीवन बिताए। वि.सं. २००९ मंसिर ०८ मा देहरादुनमै उनको निधन भयो र गोर्खाली पल्टनले हरिद्वारसम्म सम्मानसहित शवयात्रा गरेको उल्लेख छ।

व्यक्तित्व, सन्तान र स्मरण

उनको निजी आचरण र प्रशासनिक क्षमताबारे तीव्र आलोचना गरिएको पाइन्छ; तर उद्योग, शिक्षा, स्वास्थ्य, समाजसुधार र महाभूकम्प उद्धारजस्ता क्षेत्रमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गरेको दाबीसमेत स्रोतमा प्रस्तुत छन्। उनका २० छोरा र २० छोरी रहे, जसलाई “जुद्ध खलक” भनेर चिनिन्छ। स्मृतिमा जुद्ध शालिक, जुद्ध सडकजस्ता नामावली प्रचलनमा आए। लोकप्रिय संस्कृति क्षेत्रमा हरिवंश आचार्यले “सालिक” प्रहसनमा उनको शालिकको भूमिका निर्वाह गरेका छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/जुद्ध_शमशेर_जङ्गबहादुर_राणा (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा [Juddha Shumsher Jung Bahadur Rana]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/जुद्ध_शमशेर_जङ्गबहादुर_राणा

“जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा [Juddha Shumsher Jung Bahadur Rana].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/जुद्ध_शमशेर_जङ्गबहादुर_राणा. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा [Juddha Shumsher Jung Bahadur Rana].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/जुद्ध_शमशेर_जङ्गबहादुर_राणा.

@misc{nepaliencyclopedia_430,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा [Juddha Shumsher Jung Bahadur Rana]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7_%E0%A4%B6%E0%A4%AE%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा [Juddha Shumsher Jung Bahadur Rana]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7_%E0%A4%B6%E0%A4%AE%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -