मुख्य सामग्रीमा जानुहोस्

सबै लेख

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका सबै लेख — विषय, शब्द-सङ्ख्या र समीक्षा-अवस्थासहित।

पाँडे वंश
पाँडे काजी खलक वा पाँडे काजी वंश वा पाँडे भारदार परिवार नेपाली राजनीतिक पृष्ठभूमिको एक वंश हो । यो वंश क्षत्रिय वर्णको नेपाली क्षेत्री जातिहरूको परिवार थियो र यिनीहरूको दुश्मनी थापा वंशसँग लामो समयसम्म रह्यो । कालु पाँडेका सन्तानहरू काला पाँडे र तुलाराम…
इतिहास६१५ शब्द
नेपाली भाषा
नेपाली भाषा आर्य भाषा परिवारको एक प्रमुख सदस्य हो, जुन हिमाली भूभाग र नेपालमा व्यापक रूपमा प्रयोग हुन्छ। यो नेपालको सरकारी भाषा र सम्पर्क माध्यम हो; सिक्किम तथा पश्चिम बङ्गालको गोर्खाल्यान्ड क्षेत्रीय प्रशासनमा आधिकारिक मान्यता पाएको छ। करिब १.६ करोड मातृभाषी…
भाषा र साहित्य६१४ शब्द
नेपालका सार्वजनिक बिदाहरू
नेपाल विक्रम सम्वत्लाई मुख्य र राष्ट्रिय पात्रोका रूपमा साथै हिन्दु बिदाहरूका लागि, नेपाल सम्वत् र अन्तर्राष्ट्रिय कार्यक्रम र बिदाहरूका निम्ति ग्रेगोरियन पात्रो तीनवटा आधिकारिक पात्रो प्रणालीहरू प्रयोग गर्दछ।
कला र संस्कृति६१४ शब्द
झापा जिल्ला
झापा जिल्ला नेपालको पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्रअन्तर्गत मेची अञ्चलको उर्वर तराई–मधेसमा पर्ने प्रशस्त बसोबास भएको प्रशासनिक इकाइ हो। जिल्लाको सदरमुकाम चन्द्रगढी हो, जुन पूर्व-पश्चिम राजमार्गको बिर्तामोडबाट करिब १३ कि.मी. दक्षिण पर्छ। पूर्वतर्फ मेची नदीले भारतको…
भूगोल र स्थान६१३ शब्द
विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला
विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला नेपालका प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री र नेपाली–हिन्दी दुइटै भाषाका प्रतिष्ठित साहित्यकार थिए। उनले नेपालमा प्रजातन्त्र स्थापनामार्गी आन्दोलनको केन्द्रीय नेतृत्व गरेका, १९५९–१९६० अवधिमा सरकारको अध्यक्षता गरेका र नेपाली आख्यानमा…
जीवनी६१२ शब्द
रणोद्दीपसिंह कुँवर
रणोद्दिप सिंह बहादुर कुँवर राणा वा रणोद्दिप सिंह कुँवर (१९३३-१९४२)
जीवनी६१२ शब्द
अक्षय तृतीया
अक्षय तृतीया बैशाख मासको शुक्ल पक्षको तृतीया तिथिलाई भनिन्छ। पुराण ग्रन्थहरू अनुसार यस दिनमा जो पनि शुभ कार्य गरिन्छ त्यसको अक्षय फल पाइन्छ भन्ने लोक विश्वास छ। यसै कारण अक्षय तृतीया भनिएको हो। सबै बाह्र महिनाका शुकल पक्षीय तृतीया शुभ छन् तर बैशाख महिनाको…
धर्म र दर्शन६१२ शब्द
तेह्रथुम जिल्ला
तेह्रथुम जिल्ला नेपालका कोशी प्रदेशअन्तर्गत पर्ने पहाडी प्रशासनिक एकाइ हो, जसको क्षेत्रफल ६७९ वर्ग किलोमीटर र उचाइ दायरा करिब ३५४–२,९६३ मि. छ। नामकरण लिम्बुवानका ‘तेह्र थुम’ प्रसङ्गसँग जोडिन्छ। कृषि–आधारित नगदेबाली, प्रारम्भिक सडक पहुँच, तमोर नदीको भौगोलिक…
भूगोल र स्थान६११ शब्द
त्रिभुवन विश्वविद्यालय
त्रिभुवन विश्वविद्यालय नेपालको सबैभन्दा पुरानो र ठूलो विश्वविद्यालय हो, वि.सं. २०१६ मा स्थापना भई काठमाडौँको कीर्तिपुरस्थित केन्द्रीय कार्यालयबाट सञ्चालन हुन्छ। पाँच अध्ययन संस्थान र चार संकायमार्फत देशव्यापी सञ्जालमा ६० आङ्गिक र ९३१ सम्बन्धन प्राप्त क्याम्पस…
समाज र जीवनशैली६१० शब्द
सिन्धुपाल्चोक जिल्ला
सिन्धुपाल्चोक जिल्ला बाग्मती प्रदेशका १३ जिल्लामध्ये क्षेत्रफलका आधारमा सबैभन्दा ठूलो पहाडी जिल्ला हो। सदरमुकाम चौतारा भएको यस जिल्ला चीनसँग जोडिने तातोपानी नाकाका कारण रणनीतिक र व्यापारीक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। १२ स्थानीय तह (३ नगरपालिका र ९…
भूगोल र स्थान६०९ शब्द
शेरबहादुर देउवा
शेरबहादुर देउवा नेपाली काङ्ग्रेसका प्रमुख नेतामध्ये एक हुन्, जो विभिन्न अवधिमा नेपालको प्रधानमन्त्री बनेका छन्। उनले संसदीय दलको नेतृत्व गर्दै वि.सं. २०५२ मा पहिलो पटक प्रधानमन्त्रीको जिम्मेवारी सम्हाले। पार्टी विभाजन, पुनर्मिलन र आन्तरिक विवादका घेरामा उनको…
जीवनी६०९ शब्द
सोलुखुम्बु जिल्ला
सोलुखुम्बु जिल्ला नेपालको पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र, सगरमाथा अञ्चलको उत्तरी भागमा पर्ने हिमाली जिल्ला हो। विश्व सम्पदा सूचीमा दर्ता भएको सगरमाथा (८,८४८ मि.) यहीँ अवस्थित छ। ६००–८,८४८ मिटर उचाइ दायरा, न्यून जनघनत्व, समृद्ध प्राकृतिक–सांस्कृतिक सम्पदा र पर्यटकीय…
भूगोल र स्थान६०८ शब्द
टङ्कप्रसाद आचार्य
टङ्कप्रसाद आचार्य (वि.सं. १९६९–२०४९) प्रजातन्त्रवादी नेता, नेपाल प्रजा परिषद्का संस्थापक अध्यक्ष र नेपालका १८औँ प्रधानमन्त्री हुन्। वि.सं. २०१२ माघ १३ देखि २०१४ असार ३१ सम्म सत्तारोहणका क्रममा सहिद सप्ताह/दिवसको परम्परा सुरु भयो। उनका कार्यकालमा प्रथम…
जीवनी६०७ शब्द
लेखनाथ पौड्याल
लेखनाथ पौड्याल (वि.सं. १९४१–२०२२) छन्दोबद्ध काव्यका अग्रणी स्रष्टा र नेपाली साहित्यको परिष्कारवादी अभिमुखीकरणका आरम्भकर्ता मानिन्छन्। आधुनिक नेपाली साहित्यिक चेतनाको उन्नयन, आध्यात्मिक मानवतावाद र भाषिक अनुशासनका पक्षधरका रूपमा चिनिने उनलाई वि.सं. २००८ मा…
धर्म र दर्शन६०७ शब्द
अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग, नेपाल
अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग, नेपाल भ्रष्टाचार नियन्त्रणको लागि नेपालको संवैधानिक निकायको रूपमा स्थापित संस्था हो। यस संस्थाको शुरूवात नेपालको संविधान २०१९ को दोश्रो संशोधन २०३२ को अनुरूप अख्तियार दुरुपयोग निवारण आयोगको रूपमा भएको हो। यस आयोगमा एक प्रमुख…
राजनीति र कानुन६०७ शब्द
नेपालमा शिक्षा
नेपालको शिक्षा प्रणाली भारतमा विकसित ढाँचाबाट प्रभावित छ, जुन ब्रिटिश राजको विरासतसँग सम्बन्धित मानिन्छ। नीति–व्यवस्थापनमा शिक्षा मन्त्रालय र मूल्याङ्कनमा राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड केन्द्रीय छन्, जबकि शिक्षक तालीमका लागि राष्ट्रिय शैक्षिक विकास केन्द्र…
समाज र जीवनशैली६०६ शब्द
रसुवा जिल्ला
रसुवा जिल्ला नेपालका हिमाली १६ जिल्लामध्ये क्षेत्रफलका हिसाबले सानो मानिन्छ र बागमती प्रदेशको उत्तरी छेउमा अवस्थित छ। उत्तरतर्फ चीनको तिब्बतसँग सीमा जोडिएको यो जिल्ला धार्मिक–पर्यटकीय गन्तव्य गोसाइँकुण्ड र त्रिशूली नदीको उद्गम क्षेत्रका कारण प्रसिद्ध छ।…
भूगोल र स्थान६०५ शब्द
रुपन्देही जिल्ला
रुपन्देही नेपालका लुम्बिनी प्रदेशअन्तर्गतको जिल्ला हो, जसको पूर्व नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम), पश्चिम कपिलवस्तु जिल्ला, उत्तर पाल्पा जिल्ला र दक्षिणतर्फ उत्तर प्रदेश (भारत) पर्दछन्। गौतम बुद्धको पवित्र जन्मस्थल लुम्बिनी रहेका कारण यस क्षेत्रलाई ऐतिहासिक,…
भूगोल र स्थान६०३ शब्द
नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका
नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका लुम्बिनी प्रदेशको बाँके जिल्लामा पर्ने सीमावर्ती आर्थिक केन्द्र हो, जसले भारतको रुपैडिया नाकासँग नजिकताका कारण व्यापार, यातायात र प्रशासनिक दृष्टिले महत्त्व राख्छ। २०७१–२०७३ बीचका पुनर्संरचनाबाट पुराना गाविसहरू समेटेर हालको परिमिति…
भूगोल र स्थान६०२ शब्द
बाबुराम भट्टराई
बाबुराम भट्टराई नेपालका राजनीतिज्ञ तथा पूर्व प्रधानमन्त्री हुन्, जसले वि.सं. २०११ असार ४ मा गोरखाको खोप्लाङमा जन्म लिए। एकीकृत माओवादी नेतृत्वको भूमिगत राजनीतिबाट उदाएका उनी पछि प्रजातान्त्रिक समाजवादतर्फ उन्मुख भई नेपाल समाजवादी पार्टीका अध्यक्ष बने, र…
समाज र जीवनशैली६०२ शब्द
नेपालको जनआन्दोलन २०४६
नेपालको जनआन्दोलन २०४६ नेपालमा बहुदलीय व्यवस्था पुनर्स्थापित गर्ने ऐतिहासिक आन्दोलन हो। यसले पार्टीविहीन पञ्चायती शासन टुंग्याउँदै संवैधानिक राजतन्त्रअन्तर्गत संसदीय प्रजातन्त्रको बाटो खोल्यो। नेपाली काङ्ग्रेस र संयुक्त वाम मोर्चाको नेतृत्वमा चलेको, ५० दिन…
इतिहास६०१ शब्द
रमेश विकल
रमेश विकल (वि. सं. १९८५ – २०६५) नेपाली कथाकार र उपन्यासकार थिए । अविरल बग्दछ इन्द्रावतीका लेखक विकलले आख्यान, यात्रा साहित्य र बालसाहित्यमा प्रमुख रूपमा कलम चलाए । उनी नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका प्राज्ञ पनि थिए । नयाँसडकको गीत कथासङ्ग्रहका लागि उनले वि. सं.…
जीवनी६०१ शब्द
याक्खा जाति
याक्खा जाति नेपालको एक आदिवासी किरात जाति हो। याक्खा जातिले केइ (ढोल), केयीसाङ, बिनायो, मुर्चुङगा लगायतका लोक बाजाहरू प्रयोग गरेको पाइन्छ। उनीहरूको उद्गम स्थल, मुख्य बसाेबास क्षेत्र तमाेर र अरुण नदीबिचको भूभाग लिम्बुवान(पल्लो किरात) लाई मानिन्छ। धनकुटा र…
समाज र जीवनशैली६०० शब्द
कृष्णप्रसाद भट्टराई
कृष्णप्रसाद भट्टराई (वि.सं. १९८१–२०६७), राजनीतिक नाम ‘किशुनजी’, नेपाली काङ्ग्रेसका वरिष्ठ नेता र बहुदलीय व्यवस्थाको पुनर्स्थापना पछि अन्तरिम चरणका प्रथम प्रधानमन्त्री थिए। उनी नेपालको पहिलो संसदका सभामुख बने, २०४७ को संविधान निर्माण–कार्यान्वयन र बहुदलीय…
समाज र जीवनशैली५९९ शब्द