नेपालको जनआन्दोलन २०४६

नेपालको जनआ आन्दोलन २०४६ बहुदलीय व्यवस्थाको पुनर्जागरणका लागि भएको देशव्यापी शान्तिपूर्ण अभियान थियो। यसले नेपालमा पार्टीविहीन पञ्चायती व्यवस्था अन्त्य गराउँदै संवैधानिक राजतन्त्रअन्तर्गत बहुदलीय व्यवस्था पुनः क्रियाशील बनायो। आन्दोलनको अगुवाइ नेपाली काङ्ग्रेसले गर्‍यो, र विभिन्न वाम दलहरूको गठबन्धन संयुक्त वाम मोर्चा सह-प्रमुख शक्ति बन्यो। करिब पाँच दशकको सत्ताकीय केन्द्रीयकरण विरुद्ध उठेको यो अभियान ५० दिन तानियो, र चैत २६ मा तत्कालीन राजा वीरेन्द्रले सहमतिको आह्वान गर्दै निर्णायक मोड दियो।

पृष्ठभूमि र पञ्चायती शासन

वि.सं. २०१७ पुस १ मा राजा महेन्द्रले निर्वाचित नेतृत्व हटाई संसद् विघटन गर्दै पार्टीविहीन पञ्चायती राज्यसत्ता लागू गरे। बहुलवाद, मौलिक हक र प्रतिस्पर्धी राजनीति थिलोथिलो भएका कारण असन्तुष्टि क्रमशः बढ्यो। आरम्भिक वर्षहरूमा विरोधमा संलग्न कार्यकर्तामाथि अदालत र प्रशासनिक संयन्त्रले कठोर सजाय सुनाउने, पक्राउ गर्ने र नियन्त्रणमा राख्ने प्रवृत्ति प्रबल रह्यो। दुर्गानन्द झामाथि मृत्युदण्ड, र विभिन्न अभियोगमा लामो कैदजस्ता घटनाले शासनको कडाइ झल्काए।

प्रारम्भिक प्रतिरोध र जनमत सङ्ग्रह

वि.सं. २०२० को दशकतिर राजनीतिक कार्यकर्ता र विद्यार्थी आन्दोलनले विरोधको स्वर बलियो बनायो। विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालालाई दीर्घ कारावास, भारतस्थित निर्वासन र काठमाडौँ फर्किएलगत्तै पुनः पक्राउजस्ता घटनाले प्रतिरोधको प्रतीकात्मक प्रभाव बढायो। विद्यार्थी आन्दोलनको दबाबपछि राजाले एउटा जनमत सङ्ग्रह गराए, जसमा सुधारिएको पञ्चायत विकल्पले जित निकाल्यो। प्रजातान्त्रिक पक्षले सो प्रक्रियामा धाँधली भएको आरोप सार्वजनिक रूपमा राखे पनि व्यवस्थागत परिवर्तन तत्काल सम्भव भएन।

संयुक्त वाम मोर्चा र काङ्ग्रेसको तयारी

वि.सं. २०४० को दशकमा बहुदल स्थापना हुन नसकेकाले प्रतिपक्षी शक्तिहरूले आ–आफ्नो तरिकाले संघर्ष तीव्र पारे। माले, मशाल, चौथो महाधिवेशनसहितका वाम दलहरूले समन्वय विस्तार गर्दै वि.सं. २०४६ माघ २ मा सहाना प्रधानको नेतृत्वमा संयुक्त मोर्चा गठन गरे, र पछि अन्य नेताहरू पनि अभियानमा जोडिए। त्यही बेला नेपाली काङ्ग्रेसले फागुन ७ बाट व्यापक जनआन्दोलन सुरू गर्ने निर्णय गरी देशव्यापी संगठनात्मक तयारीमा लाग्यो।

नाकाबन्दी र जनउत्थानको वातावरण

वि.सं. २०४५ तिर भारतसँगको सन् १९५० को व्यापार तथा पारवाहन सन्धि नवीकरण नहुँदा अधिकांश नाका बन्द भई आपूर्ति संकट चुलियो। औषधि, इन्धन र खाद्यान्नको अभावले जनजीवन प्रभावित भयो र व्यवस्थाप्रति असन्तुष्टि थप तीव्र बन्यो। यसबीच काङ्ग्रेसको अधिवेशन तथा छिमेकी राजनीतिक व्यक्तित्वहरूको नैतिक समर्थनले बहुदलीय एजेन्डा जनस्तरमा अझै मुखरित भयो।

आन्दोलनको क्रम र दमन

फागुन ७ बाट सुरू भएको आन्दोलनमा सहरी–ग्रामीण दुवै क्षेत्रबाट उल्लेख्य सहभागिता देखियो। सुरक्षा निकायले प्रदर्शन रोक्न बल प्रयोग गर्दै व्यापक धरपकड चलायो, तर सडक उपस्थिति र आम हड्तालहरू निरन्तर बढ्दै गए। चैत २४ मा विद्यमान मन्त्रिपरिषद् परिवर्तन गरी लोकेन्द्रबहादुर चन्दको अध्यक्षतामा सानो क्याबिनेट बनाए पनि आन्दोलनकारी माग शान्त भएनन्। चैत २५–२६ मा देशभरका जुलुस र विरोध कार्यक्रम उग्र रूपमा अगाडि बढे, र चैत २६ कै दिन राजाले शीर्ष नेताहरूलाई वार्ताका लागि बोलाउँदै पञ्चायती व्यवस्थाबाट प्रत्यक्ष संक्रमणको बाटो खोलियो।

राजनीतिक परिणाम र अन्तरिम सरकार

चैत २६ को सहमति पश्चात् पार्टीविहीन शासन समाप्त भयो र प्रजातान्त्रिक अभ्यास पुनः सुरू भयो। वैशाख ६, वि.सं. २०४७ मा राज्यसत्ता कृष्णप्रसाद भट्टराईको अध्यक्षतामा ११ सदस्यीय मन्त्रिपरिषद्लाई हस्तान्तरण भयो। यस अन्तरिम सरकारलाई दैनिक प्रशासनसँगै नयाँ संविधान निर्माण र आम निर्वाचन सम्पन्न गर्ने जिम्मेवारी दिइयो। वैशाख १४ मा पञ्चायती संरचनाका सबै तह विघटन गर्दै नयाँ व्यवस्थाका लागि ऐन–संरचनात्मक जग तयार पारियो।

संविधान २०४७ र आम निर्वाचन २०४८

संविधान निर्माणका लागि सर्वोच्चको एक न्यायाधीश विश्वनाथ उपाध्यायको अध्यक्षतामा सुझाव आयोग, वि.सं. २०४७ जेठ १६ मा गठन भयो। आयोगले भदौ २५ सम्म मस्यौदा पेश गर्‍यो र कात्तिक २३ (वि.सं. २०४७) मा "नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७" शाही घोषणामार्फत जारी भयो। यस संविधानले मौलिक हक, स्वतन्त्र न्यायपालिका, द्विसदनीय संसद् र संवैधानिक राजतन्त्रसहित बहुदलीय संसदीय प्रजातन्त्रलाई वैधानिकता दियो।

नयाँ संविधनपछि वि.सं. २०४८ वैशाख २९ मा प्रथम आम निर्वाचन सम्पन्न भयो। प्रतिनिधि सभाका २०५ सदस्य निर्वाचित हुँदा नेपाली काङ्ग्रेस बहुमतसहित सत्तामा पुग्यो, र गिरिजाप्रसाद कोइराला प्रधानमन्त्री बने। प्रतिपक्षमा वाम दलहरूको उपस्थिति उल्लेख्य रह्यो, जसले बहुदलीय प्रतिस्पर्धा संस्थागत हुने आधार तयार भयो।

यसरी २०४६ को आन्दोलनले दशकौं लामो पार्टीविहीन शासन अन्त्य गर्दै नयाँ राजनीतिक अध्याय खोलेको मानिन्छ। यसको दीर्घकालीन प्रभावले पछिल्ला चरणका रूपान्तरणहरू—जस्तै नेपालको जनयुद्ध र नेपालको जनआन्दोलन २०६३—को बहस र प्रक्रियामा पनि पृष्ठभूमि तयार गर्‍यो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपालको जनआन्दोलन २०४६”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_जनआन्दोलन_२०४६ (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नेपालको जनआन्दोलन २०४६ [People's Movement of 1990 (Nepal)]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_जनआन्दोलन_२०४६

“नेपालको जनआन्दोलन २०४६ [People's Movement of 1990 (Nepal)].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_जनआन्दोलन_२०४६. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “नेपालको जनआन्दोलन २०४६ [People's Movement of 1990 (Nepal)].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_जनआन्दोलन_२०४६.

@misc{nepaliencyclopedia_183,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {नेपालको जनआन्दोलन २०४६ [People's Movement of 1990 (Nepal)]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%86%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A4%A8_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%AA%E0%A5%AC},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - नेपालको जनआन्दोलन २०४६ [People's Movement of 1990 (Nepal)]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%86%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A4%A8_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%AA%E0%A5%AC
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -