नेपालमा बोलिने भाषाहरू

नेपालमा बोलिने भाषाहरू भन्नाले नेपाल भित्र दीर्घकालीन इतिहास वा उत्पत्ति बोेकेका मातृभाषाहरू जनाइन्छ। बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना २०७८ का तथ्याङ्कअनुसार देशभर १२४ वटा पहिले भाषा (मातृभाषा) अभिलेखित छन्। भाषिक संरचना मुख्यतः हिन्द-आर्य भाषा परिवार र चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवारले निर्धारण गरेका छन्। संघीय स्तरमा नेपाली भाषा देवनागरी लिपिमा सरकारी कामकाजका लागि मान्य छ, र नेपालको संविधानले प्रदेशस्तरमा एक वा एकभन्दा बढी अन्य भाषा आधिकारिक बनाउन सकिने व्यवस्था गरेको छ।

वर्गीकरण र भाषा–परिवार

नेपालमा अभिलेखित १२४ भाषामध्ये उल्लेखनीय भाग भारोपेली (मुख्यतः हिन्द–आर्य) र चिनियाँ–तिब्बती मूलका छन्। २०६८ को जनगणनाका आधारमा भारोपेली भाषीको हिस्सा ८२.१०% थियो भने चिनियाँ–तिब्बती १७.३१% थियो। कुल भाषाको संख्यामा दृष्टि गर्दा भारोपेलीका ४८ भाषा (जसमध्ये अधिकांश हिन्द–आर्य; अपवादस्वरूप अङ्ग्रेजी जस्ता गैर–हिन्द–आर्य पनि छन्) र चिनियाँ–तिब्बती समूहतर्फ करिब ६३ भाषा सूचीकृत छन्। भोट-बर्मेली भाषा परिवार अन्तर्गत दर्ज भएका तामाङ, नेपाल भाषा, लिम्बू भाषा र अन्य पहाडी–हिमाली भाषाहरू यस समूहका उदाहरण हुन्।

साना उपस्थिति रहेको अन्य परिवारहरूमा अग्नेली भाषा परिवार (जस्तै मुन्डारी, सन्थाली) र द्रविड भाषा परिवार (कुरुख/उराउँ) पर्दछन्। आदिम तहका कतिपय भाषाहरू—जस्तै कुसुन्डा भाषा—अत्यन्त सङ्कटमा छन् र लोपोन्मुख अवस्थातर्फ पुगेका बताइन्छ।

उपभाषिक विविधता र पहिचानका चुनौती

धेरै भाषाभित्र आन्तरिक भिन्नता देखिन्छ। उदाहरणतः राई समूहमा करिब ३० जति स्वतन्त्र भाषा सूचित गरिएको छ। कतिपय अवस्थामा भाषाबीचको सीमा र उपभाषाबीचको भिन्नता स्पष्ट नहुने, र बोल्ने समुदाय वा व्यक्तिअनुसार मूल्याङ्कन फरक पर्न सक्ने बताइएको छ।

जनगणना २०७८ का तथ्याङ्क

२०७८ को जनगणनाले मातृभाषाको कुल संख्या १२४ पुगेको पुष्टि गर्‍यो। सोही प्रतिवेदनअनुसार नेपाली मातृभाषीको हिस्सा ४४.८६% छ, जसले आधाभन्दा कम जनसंख्या नेपालीलाई मातृभाषा बताएको देखाउँछ। १०० हजारभन्दा बढी वक्ता भएका भाषा २१ मात्र छन्। शीर्ष मातृभाषाहरूमा तलका भाषा प्रमुख छन्:

• नेपाली — ४४.८६%
• मैथिली भाषा — ११.०५%
• भोजपुरी भाषा — ६.२४%
• थारू भाषा — ५.८८%
• तामाङ भाषा — ४.८८%
• बज्जिका — ३.८९%
• अवधी — २.९६%
• नेपाल भाषा — २.९६%
• मगर भाषा (ढुट) — २.७८%
• डोटेली — १.७०%

त्यही जनगणनाले १३ नयाँ मातृभाषा थपिएको जानकारी दिएको छ, जसमा भोटे, लोवा, चुम/नुब्री, बारागुन्वा, नार–फु, रानाथारू, कर्मारोङ, मुगाली, तिछुरोङ पोइके, साद्री, डोने, मुण्डा/मुडीयारी र केवरत समावेश छन्।

दोस्रो भाषा प्रयोग

२०७८ का तथ्याङ्कअनुसार करिब ४८.०८% जनसंख्याले दोस्रो भाषा नबोलेको उल्लेख छ। दोस्रो भाषाका रूपमा नेपाली प्रयोग गर्नेहरूको हिस्सा ४६.२३% देखिन्छ। १० हजारभन्दा बढी मानिसले दोस्रो भाषाका रूपमा प्रयोग गरेका भाषा २५ वटा सूचीकृत छन्। अन्य प्रचलित दोस्रो भाषामा मैथिली, हिन्दी, भोजपुरी, अङ्ग्रेजी, थारू, बज्जिका, अवधी, उर्दू, तामाङ आदि पर्दछन्।

संवैधानिक मान्यता र सरकारी कामकाज

नेपालको संविधानको धारा ६ ले ‘नेपालमा मातृभाषाका रूपमा बोलिने सबै भाषा’लाई राष्ट्रिय भाषा मानेको छ। धारा ७(क) बमोजिम देवनागरी लिपिमा लेखिने नेपाली भाषा संघीय तहको सरकारी कामकाजको भाषा हो। धारा ७(ख) ले प्रत्येक प्रदेशलाई नेपाली बाहेक त्यहाँको बहुसङ्ख्यकद्वारा बोलिने एक वा एकभन्दा बढी भाषालाई कार्यालयीन प्रयोजनका लागि रोज्न दिने व्यवस्था गरेको छ।

भाषा आयोगले २०७८ भदौ २१ मा सातै प्रदेशका लागि १४ वटा भाषा आधिकारिक प्रयोगार्थ सिफारिश गरेको थियो। प्रदेशगत निर्णयअनुसार मधेश प्रदेशले मैथिली, भोजपुरी र बज्जिकालाई; बागमतीले तामाङ र नेपाल भाषालाई; गण्डकीले मगर र गुरुङलाई; लुम्बिनीले थारू र अवधीलाई; कर्णालीले खस र मगरलाई; सुदूरपश्चिमले डोटेली र थारूलाई आधिकारिक दर्जा दिएको उल्लेख छ। कोशी प्रदेशतर्फ मैथिली र लिम्बू भाषा सिफारिशमा परेका छन्।

लिपि र संकेत भाषा

धेरै भाषाहरू अझै मौखिक परम्परामै प्रबल छन्। भाषा आयोगका अनुसार हाल प्रचलनमा रहेका लिपिहरू मध्ये देवनागरी लिपि, धाम, कैथी, खेमा, लिम्बू लिपि, अक्खा, मिथिलाक्षर, रञ्जना लिपि, ओलचिकी लिपि र तामयिग आदि प्रयोग हुन्छन्।

सुनाइ–प्रश्रवण असक्षमता समुदायका लागि राष्ट्रिय प्रयोजनको नेपाली सांकेतिक भाषा विद्यमान छ। त्यससँगै केही ग्रामीण/स्थानीय संकेत भाषा—जस्तै झानकोट, जुम्ला र घान्द्रुक—समुदायस्तरमा चलनमा रहेको अभिलेख छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपालमा बोलिने भाषाहरू”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालमा_बोलिने_भाषाहरू (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नेपालमा बोलिने भाषाहरू [Languages of Nepal]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालमा_बोलिने_भाषाहरू

“नेपालमा बोलिने भाषाहरू [Languages of Nepal].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालमा_बोलिने_भाषाहरू. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “नेपालमा बोलिने भाषाहरू [Languages of Nepal].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालमा_बोलिने_भाषाहरू.

@misc{nepaliencyclopedia_484,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {नेपालमा बोलिने भाषाहरू [Languages of Nepal]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%87_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - नेपालमा बोलिने भाषाहरू [Languages of Nepal]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%87_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -