देवनागरी लिपि

देवनागरी लिपि ब्राह्मी मूलको अक्षर-आधारित लेखनप्रणाली हो, जसको लेखाइ बायाँतर्फबाट दायाँतर्फ प्रवाहित हुन्छ। यसको आरम्भिक विकास प्राचीन भारतमा पहिलोदेखि चौथो शताब्दीबीच भएको मानिन्छ र नियमित प्रयोग सातौँ शताब्दीदेखि देखिन्छ। यो नेपाल र भारतका औपचारिक लिपिमध्येको एक हो, तथा विश्वका लिपिहरूमध्ये प्रयोगकाे हिसाबले चौथो स्थानमा रहेको र १२० भन्दा बढी भाषाहरू लेख्न प्रयुक्त हुने दाबी स्रोतमा प्रस्तुत छ।

नाम र व्युत्पत्ति

यसको नामको व्युत्पत्ति ‘देव’ र ‘नागरी’ मिलेर बनेको रूपमा व्याख्या गरिएको छ। ‘नागरी’को मूल संस्कृत ‘नगरम्’सँग सम्बन्धित मानेर, ‘सहरसँग आबद्ध’ भन्ने भाव व्यक्त गरेको देखिन्छ। केही मतमा काशी (देवनगर) वरपर प्रचलनका कारण नामकरण भएको भनाइ पाइन्छ। ‘देवनागरी’को उत्पत्ति प्राचीन ‘नागरी’ पदबाट भएको दाबीसमेत गरिएको छ। एक मतानुसार ‘नागरी’ पदको सुरुआत ६३३ ईसापूर्वतिर भई ११औँ शताब्दीमा पूर्ण विकसित रूप प्राप्त भएको उल्लेख छ; यस्ता मितिहरूबारे स्रोतहरूमा मतभेद देखिन्छ।

ऐतिहासिक विकास

देवनागरी, दक्षिण एसियाली लिपिहरूको ब्राह्मी समूहको उत्तराधिकारी हो। यसको रूपान्तरण ‘नागरी’ परम्परामा विकसित भई देवनागरी र नन्दिनागरी जस्ता शाखाहरू उत्पन्न भएको बताइन्छ। गुजरात क्षेत्रका प्रारम्भिक शिलालेखहरू (पहिलो–चौथो शताब्दी) यस परम्पराको साक्षीका रूपमा उल्लेखित छन्। नागरीसम्बद्ध लिपिहरू मध्यकालमा व्यापक भए; कुनै-कुनै शिलालेख एकैसाथ दुई भिन्न लिपिमा उत्कीर्ण छन्, जस्तै कर्नाटकको एक स्तम्भ लेखमा सिद्धम् र प्रारम्भिक तेलुगु–कन्नड, तथा हिमाचल प्रदेशको अर्को शिलालेखमा शारदा लिपि र देवनागरी।

मध्यकालीन शिलालेखहरू र हस्तलिखित परम्पराले संस्कृत लेखनमा नागरी परिवारको निरन्तर प्रयोग देखाउँछन्। भारतबाहिर श्रीलङ्का, म्यानमार र इन्डोनेसिया आदिका केही पुरातात्त्विक अवशेषमा पनि सम्बन्धित संस्करणहरू फेला परेको दाबी स्रोतमा छ। पूर्वी एसियातर्फ सिद्धम् लिपि बौद्ध परम्परामार्फत प्रचारमा थियो। प्रशासन र कारोबारमा स्थानीय अन्य लिपिहरू (जस्तै मोदी लिपि, कैथी लिपि र महाजनी लिपि) सँगै देवनागरी समानान्तर चलेको उल्लेख छ, तथा कश्मीर क्षेत्रमा शारदा लिपिको सहअस्तित्व देखिन्छ। कतिपय मिति तथा युग-सूचक (ईसापूर्व/ईस्वी) विवरणहरूमा स्रोतभित्रै असमानता वा सम्भावित त्रुटि रहएको कुरा पनि संकेत गरिएको छ।

रचनात्मक विशेषता र लेखन-पद्धति

देवनागरी अक्षरात्मक (abugida) संरचनामा आधारित छ, जहाँ व्यञ्जनसँग अन्तर्निहित स्वर मानिन्छ र मात्रा/चिह्नले सो स्वर रूपान्तरित हुन्छ। यसमा शब्दका अक्षरहरू माथिबाट जोडिने पृथक् रेखाबाट चिनिन सक्छन्, जसलाई ‘शिरोरेखा’ भनिन्छ। यो लिपिमा ठूलो र सानो अक्षरको भेद छैन, र लेखाइ बायाँदेखि दायाँतर्फ नियमित हुन्छ।

वर्णहरूको क्रमविन्यास ध्वनि-वैज्ञानिक ढङ्गले गरिएको बताइन्छ। वर्गीकरणमा स्वर–व्यञ्जनका साथै कोमल/कठोर, अल्पप्राण/महाप्राण, अनुनासिक्य, अन्तस्थ र उष्म आदिको समूहिकरण पाइन्छ। हिंदी–नेपाली आदिमा देखिने अन्तर्निहित स्वरको लोप (प्रायः ‘श्वा’ लोप) सम्बन्धी प्रचलन पनि देवनागरी लेखनसँग जोडिन्छ।

वर्ण, बाह्रखरी र ध्वनि-विन्यास

स्रोतहरूमा देवनागरीका वर्णसंख्याबारे दुई भिन्न विवरण भेटिन्छ: कतै ४७ (१४ स्वर, ३३ व्यञ्जन) भनिएको छ भने अरूत्र १२ स्वर र ३४ व्यञ्जन उल्लेख गरिएको छ। व्यञ्जन र एक स्वरको संयोजनबाट अक्षर बनेर शब्द निर्माण हुन्छ; परम्परागत अभ्यासमा ‘बाह्रखरी’द्वारा कुनै व्यञ्जनलाई विभिन्न मात्रासँग संयोजित गरेर वाचन र लेखन अभ्यास गरिन्छ।

भाषिक प्रयोग र आधिकारिकता

यो लिपि हिन्दी, मराठी, नेपाली भाषा, संस्कृत, पाली, मैथिली, सिन्धी, कोङ्कणी, बोडो लगायत थुप्रै भाषाहरूको लेखनमा प्रयुक्त छ। साथै अवधी, भोजपुरी, ब्रज, राजस्थानी, डोगरी, कश्मीरी, शेर्पा, प्राकृत र अपभ्रंश आदिमा पनि यसको प्रयोगको सूची स्रोतमा दर्ता गरिएको छ। नेपाल र भारतमा देवनागरी औपचारिक रूपमा मान्य लिपि हो। विश्वव्यापी प्रयोगको हिसाबले यो चौथो स्थानमा रहेको र १२० भन्दा बढी भाषामा लेखाइ हुने विवरण स्रोतले दिन्छ।

लिप्यन्तरण र सङ्केतन

देवनागरीका ध्वनिहरूलाई रोमन लिपिमा उतार्न विभिन्न पद्धतिहरू प्रयोग गरिन्छ। स्रोतमा ISO १५९१९, हार्वर्ड–क्योतो, आइट्रान्स, भेल्थुइस, डब्ल्यु–एक्स र संस्कृत लायब्रेरी फोनेटिक (SLP) जस्ता प्रचलनहरूको उल्लेख छ, साथै ‘हुन्टेरियाली’ नामले चिनिने प्रणालीसमेत दर्ता गरिएको छ। भारतीय लिपिहरूबीच सूचना आदान–प्रदानका लागि प्रस्तावित सङ्केतन योजना (स्वरलिपि) र युनिकोड अन्तर्गत देवनागरी तथा वैदिक विस्तारसम्बन्धी ब्लकहरूको सन्दर्भ पनि दिइएको छ।

सम्बद्ध लिपिहरू र क्षेत्रीय प्रभाव

देवनागरी गुरुमुखी लिपि, बङ्गाली लिपि, ओडिया लिपि आदिसँग मूलतः ब्राह्मी लिपि बाटै सम्बन्धित भएकाले आकृतिक सामीप्य देखिन्छ, यद्यपि कोण र रेखाको भिन्नता स्पष्ट हुन्छ। यो नन्दिनागरीसँग मिल्दोजुल्दो मानिन्छ, र परम्परागत विवरणअनुसार तिब्बती लिपि निर्माणमा नागरी-परम्पराको प्रभाव रहेको भनाइ पाइन्छ। दक्षिणपूर्वी एसियातर्फ कवि (कावी) जस्ता लिपिहरूमा पनि देवनागरीसँग मिल्ने विशेषता उल्लेखित छ, यद्यपि स्थानीय रूपविज्ञानले तिनलाई अलग बनाउँछ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “देवनागरी लिपि।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A4%BF। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). देवनागरी लिपि. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A4%BF

@misc{ne_223,
  title = {देवनागरी लिपि},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A4%BF}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}