जयपृथ्वीबहादुर सिंह

जयपृथ्वीबहादुर सिंह बझाङका शासक तथा नेपाली शिक्षाक्षेत्रका अग्रणी योगदानकर्ता मानिन्छन्। वि.सं. १९३४ भदौ ७ (इ.सं. १८७७) मा जन्मिएका उनले नेपाली भाषामा प्रारम्भिक पाठ्यपुस्तकको रूपले चिनिने ‘अक्षराङ्क शिक्षा’ लेखे। उनले विद्यालय खोल्ने, पाठ्यसामग्री तयार पार्ने र उद्योग–उपक्रम सुरू गर्ने जस्ता कार्यबाट जागरण फैलाए। वि.सं. २०७९ असार ६ मा उनी राष्ट्रिय विभूति घोषित भए।

प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा

उनको जन्म सेती अञ्चलको बझाङमा भयो। मातृसम्बन्धबाट जङ्गबहादुर राणाको नाति भएकाले सानै उमेरमा काठमाडौँ आएर दरबार स्कूलमा अध्ययनको अवसर पाए। पछि उनले कोलकातामा म्याट्रिक उत्तीर्ण गरे र प्रयागमा आईए तहको पढाइ सुरू गरे, तर उक्त अध्ययन पूरा भएन। बाल्यकालदेखि नै भाषाप्रेम र लेखनप्रति रुचि देखिन्थ्यो।

साहित्यिक कृतिहरू

उनको ‘अक्षराङ्क शिक्षा’ नेपाली भाषाको प्रारम्भिक पाठ्यपुस्तकका रूपमा मानिएको कृति हो। यसमा देवनागरीका आधारभूत अक्षर, सामान्य गणित, तत्कालीन नापतौल, वर्ष–महिना–दिन–ऋतुको बुँदा र अङ्ग्रेजी महिनाका नाम समेटिएका थिए। उक्त पुस्तकमा बाह्रखरी, एकावली, पहाडा, विभिन्न वर्गाङ्क, जोडघटाउ, भाग र गुणनजस्ता अङ्कगणितका अंश, साथै इस्लाम धर्मका पर्वहरूको उल्लेख पनि थियो। यसपछि उनले ‘प्राकृतव्याकरण’ वि.सं. १९६९ मा गोरखापत्र छापाखानाबाट छापाए र वि.सं. १९६५ मा ‘व्यवहारमाला’ प्रकाशित गरे। उनका लेखनहरूको सङ्ख्या स्रोतअनुसार १८ वटासम्म पुगेको बताइन्छ।

शैक्षिक र सामाजिक पहल

वि.सं. १९४८ मा, करिब १४ वर्षकै उमेरमा, उनले ‘ब्रिगेड’ नामक अङ्ग्रेजी कृतिको नेपालीमा अनुवाद गरे। वि.सं. १९५५ तिर बझाङका पछाडि परेका मानिसहरूलाई काठमाडौँ ल्याई सीप तालिम दिएर छाला प्रशोधन, तामा–फलामकर्म, नेपाली कागज, घरेलु कपडा र सिलाइसम्बन्धी उद्योग संचालन गराए। आठ जना विद्यार्थीलाई राजधानी पठाई अध्ययन गराएपछि तिनीहरू बझाङका अड्डा, स्वास्थ्य तथा शिक्षण क्षेत्रमा कार्यरत भए। पछि केहीलाई भारतको अल्मोडा पनि पठाइयो।

वि.सं. १९६२ मा उनले नक्सालस्थित आफ्नै घरमा ‘सत्यवादी पाठशाला’ सुरू गरे र वि.सं. १९७० मा त्यसलाई बझाङ सारेर त्यहाँको पहिलो विद्यालयको हैसियत दिलाए। उनले देव शमशेरलाई विद्यालय विस्तार तथा नेपाली भाषामा पाठ्यक्रम सञ्चालनका सल्लाह दिएका थिए। उनका पाठ्यपुस्तकहरू सोही प्रयोजनका लागि प्रयोग गरिएको उल्लेख पाइन्छ।

सरकारी जिम्मेवारी र पत्रकारिता

करिब २५ वर्षको उमेरमा चन्द्र शमशेरले उनलाई कोलकाता पठाई कानुनी तालिम लिन लगाए र केही वर्ष बस्दा उनलाई अङ्ग्रेजी भाषामा विशेष दक्षता हासिल भयो। नेपाल फर्किएपछि नेपाली किताब मुद्रण प्रसारको उद्देश्यले उनले हात प्रेस ल्याए। चन्द्र शमशेर प्रधानमन्त्री भएपछि गोरखापत्रका तालुकदारमा उनलाई नियुक्त गरियो र पत्रिकाको आम्दानीसमेत उनीसित रहने व्यवस्था गरियो। उनले भारदारी अड्डामा पनि काम गरे।

राष्ट्रियता र जनचेतनाका पक्षमा गोरखापत्रमार्फत व्यक्त विचारका कारण पत्रिका बन्द गरियो भनेर स्रोतले उल्लेख गर्छ। त्यसपछिका घटनाक्रममा उनी भारत पुगे, राणाशासनको डरले भारतबाट नै बेलायततर्फ लागे, इनाम घोषणा तथा भत्ता रोक्का जस्ता कठोर कदम सहे र अन्ततः दीर्घकाल नेपाल बाहिरै बस्नु पर्‍यो।

राजकाज र परिवार

पितृभक्त स्वभावका कारण उनले करिब ४० वर्षको उमेरमा राजपद छोडेर बुबालाई पुनः राज्यारोहण गराए। झन्डै छ वर्षपछि बुबाको निधन हुँदा आफू पुनः गद्दीमा बसे, तर शासनमा बस्न चाहेनन्। माहिला भाइको मृत्यु भइसकेकाले उनले साहिला देवीजङ्गबहादुर सिंहलाई राज्य सुम्पी करिब ४८ वर्षतिर भारत हिँडे।

वि.सं. १९५१ मा उनको विवाह चन्द्र शमशेरकी १४ वर्षीया छोरी खगेश्वरीदेवीसँग भएको बताइन्छ र सन्तान भएन। अर्कोतर्फ स्रोतकै अर्को ठाउँमा पत्नीको नाम फरक रूपमा देखिन्छ; यसबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ भन्ने संकेत पाइन्छ। दाजुभाइमध्ये एक समयमा उनी बेङ्गलोर बसाइतिर लागे, अरू दुई भाइ क्रमशः देउरा र बगडगाउँमा बसेका उल्लेख छन्।

विश्वभ्रमण र मानवतावाद

वि.सं. १९६५ मा उनी चन्द्र शमशेरसँगै बेलायत गए र त्यहाँका राजाबाट कर्नेलको दर्जा पाए। उनी अमेरिका र रुस पुग्ने पहिलो नेपाली भएको दाबी स्रोतले गर्छ। मानवतावादी आन्दोलन प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले उनले विभिन्न देशमा भ्रमण गरे, पत्रिका ‘ह्युमानिष्ट’ प्रकाशनमार्फत विचार प्रसार गरे र एसियाका कतिपय ठाउँमा मानवतावादी सङ्घहरू संरक्षण गरेको भनाइ छ।

निधन र सम्मान

वि.सं. १९९७ असोज १ मा भारतको बेङ्गलोरमा उनको ६४ वर्षको उमेरमा निधन भयो। सो बेला उनलाई त्यहाँ ब्रिटिस कम्पनी सरकारद्वारा राजबन्दी राखिएको उल्लेख पाइन्छ। रूसविद् इभान मिनायेभसँग सम्बन्धित स्मृतिमा ‘जयपृथ्वी–इभान मिनायेभ स्रष्टा सम्मान’ स्थापना गरिएको थियो। बैतडी–बझाङ खण्डमा ‘जयपृथ्वीबहादुर राजमार्ग’ नामकरण गरियो र पत्रकारितामा योगदान पुर्‍याउनेका लागि ‘जयपृथ्वी पत्रकार पुरस्कार’ पनि स्थापना भयो। वि.सं. २०७९ असार ६ मा मन्त्रिपरिषद् निर्णयमार्फत उनी राष्ट्रिय विभूति घोषित भए।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “जयपृथ्वीबहादुर सिंह”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/जयपृथ्वीबहादुर_सिंह (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). जयपृथ्वीबहादुर सिंह. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/जयपृथ्वीबहादुर_सिंह

“जयपृथ्वीबहादुर सिंह.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/जयपृथ्वीबहादुर_सिंह. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “जयपृथ्वीबहादुर सिंह.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/जयपृथ्वीबहादुर_सिंह.

@misc{nepaliencyclopedia_433,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {जयपृथ्वीबहादुर सिंह},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9C%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - जयपृथ्वीबहादुर सिंह
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9C%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -