नेपाली साहित्यको इतिहास

नेपाली साहित्यको इतिहास नेपाली भाषामा लेखिएका कृतिहरूको उत्पत्ति, प्रवाह र रूपान्तरणको समष्टिगत अध्ययन हो। यसले कृतिको अभिव्यक्तिलाई मात्र होइन, समयानुकूल विकसित शैली, सौन्दर्यबोध र विधागत प्रयोगलाई पनि निरन्तरता दिएर हेर्छ। यस सन्दर्भको परिचयमा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको नाम सामान्यतया स्मरण गरिन्छ।

कविता

वि.सं. १८२६–१८७२ लाई वीरगाथा/वीरधारा मानिन्छ। यस चरणको आरम्भ सुवानन्ददासको ‘पृथ्वीनारायण’ शीर्षक कविताबाट भएको बताइन्छ; उनीबारे प्रामाणिक विवरण स्पष्ट छैन, र सो कविता सार्वजनिक गर्न कमल दीक्षितले अग्रणी भूमिका खेलेको भनिइन्छ। शक्तिवल्लभ अर्याल यस कालका अर्को रचनाकार मानिन्छन्, जसले ‘तनहुँ भकुन्डो’ जस्ता कविता लेखेका र १८५५ मा ‘हास्यकदम्ब’ लाई नेपालीमा रूपान्तरित गरेको उल्लेख भेटिन्छ। अन्य कृतिमा उदयानन्द अर्यालको ‘पृथ्वीन्द्रोदय’, सुन्दरानन्द बाँडाको ‘बहादुरशाह वर्णनम्’ र राधावल्लभ अर्यालको ‘साँढ्याको कवित्त’ समावेश छन्।

वि.सं. १८७३–१९४० को समय भक्तिधाराको वर्चस्वमा रह्यो। सगुण धारामा कृष्ण–राम भक्ति सम्बन्धी कृतिहरू प्रबल देखिन्छन्; रामभक्ति परम्परामा भानुभक्त आचार्य केन्द्रिय श्रेयका साथ स्मरण गरिन्छ। निर्गुण धारामा ज्ञानदिल दासद्वारा रचित ‘उदयलहरी’ उल्लेख्य ठहरिन्छ।

कथा र उपन्यास

कथाको प्राथमिक चरण वि.सं. १८२७–१९५७ बीच मानिन्छ। प्रारम्भिक आख्यानमा संस्कृत र अन्य भाषाका लोकप्रिय ग्रन्थहरूको नेपाली रूपान्तर मुख्य रहे—जस्तै ‘महाभारत विराटपर्व’ (१८२७), ‘हितोपदेश मित्रलाभ’ को अनुवाद, ‘हास्यकदम्ब’ (अनुवाद), ‘दशकुमारचरित’ आदि। कथातत्त्वका हिसाबले ‘पीनासको कथा’ (सं. १९७२)लाई पहिलो नेपाली कथा मानिएको छ, जसपछि ‘मुन्शीका तीन आहान’, ‘बहत्तर सुगाको कथा’, ‘सत्तलसेनको कथा’ आदिले परम्परा अगाडि बढाएका छन्।

उपन्यासको पृष्ठभूमि पनि अनुवादित आख्यानबाटै तयार भएको देखिन्छ। वि.सं. १८२७–१९४५ बीचका कृतिहरू (जस्तै ‘महाभारत विराटपर्व’, ‘हितोपदेश’को अनुवाद, ‘पीनासको कथा’, ‘दशकुमारचरित’, ‘स्वास्थानी व्रतकथा’, ‘बहत्तर सुगाको कथा’, ‘अध्यात्मरामायण’ आदि)लाई उपन्यासतर्फ उन्मुख पूर्वरूपका रूपमा चिनिन्छन्। यी कृतिहरूमा नैतिक–उपदेशात्मकता, समाजसुधारको चाहना, उपजीव्य ग्रन्थबाट विषय छनोट, घटनाप्रधान आख्यान र अलौकिक/आश्चर्यका संकेतपूर्ण प्रयोगहरू प्रमुख देखिन्छन्।

निबन्ध

वि.सं. १८३१–१९५७ बीच निबन्धको प्रारम्भिक अवस्था निर्मित भएको मानिन्छ। यस चरणको महत्त्वपूर्ण कडी पृथ्वीनारायण शाहले दिएको ‘दिव्योपदेश’ हो, जसमा दीर्घ गद्याभिव्यक्तिले आत्मपरक स्वर र औपदेशिक उद्देश्य उजागर गर्छ। यस अवधिमा कलापक्षभन्दा सोद्देश्यता बढी मुखरित देखिन्छ।

नाटक

वि.सं. १८५५–१९४३ बीच नेपाली नाटकको आरम्भिक रेखा बनिन्छ। ‘हास्यकदम्ब’ (१८५५) लाई प्रारम्भिक कोसेढुङ्गा मानिन्छ, जसमा चरित्र, संवाद र अभिनयजस्ता तत्त्व समावेश छन्। यसपछिको अर्को अनुवादित कृति भवानीदत्त पाण्डेको ‘मुद्राराक्षस’ (१८९२ तिर) हो। यो चरणले नेपालीमा नाट्यरूपान्तरको परम्परा बसालेको देखिन्छ।

कविता

वि.सं. १९४१–१९७४ लाई माध्यमिक कविता कालका रूपमा देखिएको छ। यसको प्रतिनिधि व्यक्तित्व मोतीराम भट्ट मानिन्छन्। अङ्ग्रेजी शिक्षा प्राप्त मोतीरामले नेपालीमा गजलको थालनी गर्दै शृङ्गारिक प्रवृत्तिलाई प्रवर्द्धन गरे। समस्यापूर्तिजन्य अभ्यासमार्फत सिर्जनशील वातावरण निर्माण गर्न थाले र प्रकाशन, पत्रकारिता, नाटक, जीवनी, समालोचना र भाषासेवा जस्ता बहुआयामिक भूमिका निर्वाह गरे।

कथा

वि.सं. १९५८–१९९१ लाई माध्यमिक कथा काल भनिएको छ। यस क्रममा गोरखापत्रको प्रकाशन (सं. १९५८ देखि) ले नेपाली कथामा नयाँ चहलपहल निम्त्यायो र धेरै कथाहरू सार्वजनिक गरियो। त्यसपछि देहरादूनबाट निस्केको गोर्खा संसार (१९८३) ले पनि नेपाली कथाको उत्थानमा टेवा पुर्‍यायो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपाली साहित्यको इतिहास”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाली_साहित्यको_इतिहास (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नेपाली साहित्यको इतिहास [History of Nepali Literature]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाली_साहित्यको_इतिहास

“नेपाली साहित्यको इतिहास [History of Nepali Literature].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाली_साहित्यको_इतिहास. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “नेपाली साहित्यको इतिहास [History of Nepali Literature].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाली_साहित्यको_इतिहास.

@misc{nepaliencyclopedia_778,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {नेपाली साहित्यको इतिहास [History of Nepali Literature]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - नेपाली साहित्यको इतिहास [History of Nepali Literature]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -