सुवर्ण शमशेर राणा

सुवर्ण शमशेर राणा नेपालका विख्यात राजनीतिक चिन्तक र २०१५ सालको सर्वदलीय मन्त्रिपरिषद्का अध्यक्ष रहेका पूर्व प्रधानमन्त्री हुन्। उनी नेपाली कांग्रेसका कोषाध्यक्ष, पछि कार्यवाहक सभापति, र सभापतिसमेत निर्वाचित भएका नेता थिए। २००७ सालको परिवर्तन, २०१५ सालको निर्वाचन व्यवस्थापन, र २००८ सालको प्रारम्भिक सार्वजनिक बजेट मार्फत उनले नेपालको राजनीतिक र आर्थिक संक्रमणमा विशेष भूमिका निर्वाह गरे।

जन्म, परिवार र शिक्षा

राणा वंशीय अभिलेखअनुसार उनी श्री ३ भीम शमशेरका नाति र हिरण्य शमशेरका छोरा थिए, र जन्म टंगाल दरबारमा भएको थियो, जुन भवनमा हाल अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग रहेको उल्लेख छ। राणा परिवारभित्र ‘ए.बी.सी.’ रोलक्रमअनुसार उनी ‘सी’ वर्गमा सूचीकृत थिए। २३ वर्षको उमेरमै स्नातकोत्तर उत्तीर्ण गरी परिवारमै पहिलो उच्च स्नातक बनेका उनी केही समय युवराज महेन्द्रलाई दरबारमै पढाउने काममा संलग्न भएको उल्लेख पाइन्छ।

रोलक्रम विवाद र निर्वासन

वि.सं. १९९० चैत १ गते जुद्ध शमशेरले ‘सी’ वर्गका सदस्यहरूलाई हटाउने कठोर निर्णय लिएपछि, पारिवारिक समूहका थुप्रै व्यक्ति विभिन्न तैनाथीमा पठाइए। हिरण्य शमशेरलाई वीरगञ्ज, प्रताप शमशेरलाई इलाम, राम शमशेरलाई जलेश्वर जस्ता बदलीका निर्णयसँगै, सुवर्ण शमशेर पनि परिवारसहित उपत्यका बाहिरिन विवश भए। चैत ५ गतेतिर उनीहरू लस्करै टिस्टुङतर्फ लागेका विवरण उल्लेखित छन्।

वैधानिक कानुन २००४ र सुधार समिति

सन् १९४७ अप्रिल २८ मा पद्म शमशेरले गठन गरेको सुधार समितिमा सुवर्ण शमशेर सदस्य–सचिव थिए। सो प्रक्रियाबाट वि.सं. २००४ माघ ४ गते ‘वैधानिक कानुन २००४’ घोषणा भई २००५ वैशाखदेखि लागू गर्ने प्रारम्भिक टुङ्गो प्रस्तुत भएको थियो। मस्यौदाले श्री ५ र श्री ३को अस्तित्व, जनअधिकार, दुई सदनीय व्यवस्थापिका, मन्त्रिमण्डल, पञ्चायती सभा, प्रधानन्यायालय, प्रधान परीक्षक तथा दरखास्त परिषद् जस्ता संरचनाहरू प्रस्ताव गरेको बताइन्छ।

तर सुधारवादी पहलविरुद्ध आन्तरिक दबाब र ज्यानमाथि धम्की बढेपछि पद्म शमशेर २००४ फागुन १८ मा औषधोपचारको बहानामा भारततर्फ गएका कारण सो कानुन कार्यान्वयन हुन सकेन। यही राजनीतिक पृष्ठभूमिमा मुलुकमा प्रजातान्त्रिक आन्दोलन तीव्र बन्दै गयो।

राणा शासनविरुद्धको सङ्गठन र २००७ साल

वि.सं. २००४ चैत ३१ मा मोहन शमशेरले नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस निषेध गरेपछि, विपक्षी धार एकताबद्ध हुनतर्फ उन्मुख भयो। २००६ चैत २७ देखि कलकत्तामा दुई धार एकीकृत भई नेपाली कांग्रेस बनेपछि, सुवर्ण शमशेर कोषाध्यक्ष बने। त्यसपछि सशस्त्र तयारी तीव्र भयो, थिरबम मल्लको नेतृत्वमा लडाकु दस्ता बनाइयो, र हतियार तथा तालिम व्यवस्थापन सुवर्णकै समन्वयमा अघि बढ्यो। उनले ‘एक करोड’ रुपियाँसम्मको वित्तीय प्रतिबद्धता व्यक्त गरेको उल्लेख पाइन्छ।

२००७ कात्तिक २५–२६ को शून्य समयमा मुक्ति सेनाले वीरगन्जमा आक्रमण गरी आन्दोलन आरम्भ गर्‍यो, जहाँ थिरबम मल्ल शहीद भए। अल्पावधिमै आधाभन्दा बढी भूभाग कांग्रेसको नियन्त्रणमा गएको दाबीसमेत गरिएको छ। २००७ फागुन ७ मा प्रजातन्त्र घोषणा भएपछि बनेको संयुक्त सरकारमा सुवर्ण शमशेर अर्थमन्त्री बने।

आर्थिक दृष्टि र पहिलो सार्वजनिक बजेट

मातृकाप्रसाद कोइराला नेतृत्वको सरकारमा २००८ माघ १९ गते उनले नेपालको पहिलो सार्वजनिक बजेट प्रस्तुत गरे। त्यतिबेलाको अनुमानित आम्दानी ३ करोड ५ लाख १६ हजार र खर्च ५ करोड ६९ लाख १५ हजार राखिएको थियो। जनजीवन उकास्ने, सांस्कृतिक तथा सामाजिक उन्नति गर्ने, मिश्रित अर्थतन्त्र अपनाउने, र निजी उद्योग–व्यापारलाई प्रोत्साहन दिने नीति उजागर गरिएको थियो।

पार्टी नेतृत्व, निर्वाचन र मन्त्रिपरिषद् अध्यक्षता

२०१२ माघमा वीरगन्जमा सम्पन्न महाधिवेशनबाट उनी कांग्रेस सभापति चुनिए र समाजवादी नीति पारित भयो, जसको प्रस्तावक सुवर्ण शमशेर नै थिए। पञ्चायतकालमा बी. पी. कोइराला नजरबन्दमा रहँदा उनी कार्यवाहक सभापति बने। २०१४ मङ्सिर २२ देखि भद्र अवज्ञा अभियान चलेपछि, २०१५ जेठ २ मा उनको अध्यक्षतामा सर्वदलीय चुनावी मन्त्रिपरिषद् गठन भयो। २०१५ भदौ ३ मा उनले दोस्रो बजेट रेडियो नेपालमार्फत प्रसारण गरे।

२०१५ फागुन ७ देखि आम निर्वाचन सुरु हुँदा १०९ स्थानमध्ये कांग्रेसले ७४ सिट जित्यो। उनी बाराको मध्यउत्तर, पर्साको पूर्व, र गुल्मीको दक्षिण–पश्चिम क्षेत्र गरी तीन ठाउँबाट विजयी भए। त्यसपछिको परिदृश्यमा राजा महेन्द्रले उनलाई सरकारको नेतृत्व दिन चाहेको उल्लेख भेटिन्छ।

२०१७ को शाही कदम र निर्वासन

२०१७ पुस १ मा राजकीय घोषणाले जननिर्वाचित सरकार र प्रतिनिधिसभा विघटन गरिँदा, सुवर्ण शमशेर भारतमै थिए। माघमा पटना सम्मेलनबाट पुनः सशस्त्र संघर्षको निर्णय भई, त्यसको प्रबन्धको जिम्मेवारी उनलाई दिइयो। निरंकुश व्यवस्थाले उनको बालुवाटार दरबार र ललिता निवास (हालको राष्ट्र बैंक भवन) जफत गर्‍यो। निर्वासित कार्यकर्ताका लागि व्यवस्थापन तथा २०१८ को संघर्षका निम्ति उनले कलकत्तास्थित निजी सम्पत्ति समेत बिक्री गरेका उल्लेख छन्।

करिब आठ वर्षपछि २०२५ मा स्वदेश फर्केर कैदी नेताहरूको रिहाइ पहलमा लागे। २०२९ मा बी. पी. कोइराला नेतृत्वमा दोस्रो पटक सशस्त्र अभियान सुरु भए पनि, स्वास्थ्य कारणले उनी सक्रिय रहन सकेनन्।

व्यक्तिगत जीवन र निधन

उनको विवाह स्वेता राज्य लक्ष्मीसँग भएको थियो। सन्तानमा तीन छोरा—कनक शमशेर, कञ्चन शमशेर, र रुक्म शमशेर र एक छोरी रोमा राज्यश्री राज्य लक्ष्मी थिए। २०३४ कात्तिक २४ गते उनको निधन कलकत्तामा भएको थियो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “सुवर्ण शमशेर राणा”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/सुवर्ण_शमशेर_राणा (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). सुवर्ण शमशेर राणा [Subarna Shamsher Rana]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/सुवर्ण_शमशेर_राणा

“सुवर्ण शमशेर राणा [Subarna Shamsher Rana].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/सुवर्ण_शमशेर_राणा. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “सुवर्ण शमशेर राणा [Subarna Shamsher Rana].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/सुवर्ण_शमशेर_राणा.

@misc{nepaliencyclopedia_450,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {सुवर्ण शमशेर राणा [Subarna Shamsher Rana]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3_%E0%A4%B6%E0%A4%AE%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - सुवर्ण शमशेर राणा [Subarna Shamsher Rana]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3_%E0%A4%B6%E0%A4%AE%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -