राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड (नेपाल)

राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड (नेपाल) शिक्षा (आठौँ संशोधन) ऐन, २०७३ अनुसार स्थापना परिमार्जित स्वायत्त निकाय हो, जसले माध्यमिक तहका राष्ट्रिय परीक्षा सम्हाल्छ। बोर्डले कक्षा १०, ११ र १२ का परीक्षा कार्यलाई एकीकृत ढंगले सञ्चालन गर्ने अधिकार पाएको छ। यसको प्रधान कार्यालय मध्यपुर ठिमी नगरपालिका, भक्तपुरमा अवस्थित छ, जहाँबाट केन्द्रीय समन्वय र प्रमाणपत्र वितरणका काम गरिन्छ।

स्थापना र रुपान्तरण

नेपालको माध्यमिक तहको परीक्षा व्यवस्थापन पहिल्यै उच्च माध्यमिक शिक्षा परिषद् मार्फत हुन्थ्यो, जसको स्थापना सन् १९८९ मा भएको थियो। शिक्षा (आठौँ संशोधन) ऐन, २०७३ कार्यान्वयन भएपछि सो परिषद् रुपान्तरण भई राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड क्रियाशील भयो। यस क्रममा परिषद्को सम्पत्ति, दायित्व र परीक्षासम्बन्धी काम बोर्डमा सारिएका छन्।

कानुनी स्वरूप र अधिकारक्षेत्र

बोर्डलाई शिक्षा ऐनले अविच्छिन्न उत्तराधिकारसहितको स्वशासित र संगठित संस्था मानेको छ। परीक्षा सञ्चालन, व्यवस्थापन र उन्नयनलाई केन्द्रमा राखी परीक्षा प्रणालीको विकास गर्न बोर्डको मूल दायित्व तोकिएको छ। कक्षा १० (पूर्व एस.एल.सी.), ११ र १२ का परीक्षा बोर्डको अधिकारक्षेत्रमा एकीकृत गरिएको छ। कक्षा १० को परीक्षा प्रदेशीय/क्षेत्रीय अवधारणाअनुसार सञ्चालनमा ल्याउने र कक्षा ८ को परीक्षा व्यवस्थापनलाई समेत बोर्डको कार्यपरिधिमा समेटिएको छ।

सम्बन्धित निकायहरूसँग कामको बाँडफाँट

परिषद् समयमा भइरहेका कतिपय कामहरू पुनर्संरचना भएका छन्। विद्यालय सम्बन्धन अनुमति, छात्रवृत्ति व्यवस्था र विद्यालय सञ्चालनसम्बन्धी कार्य शिक्षा विभाग बाट व्यवस्थापन हुने व्यवस्था गरिएको छ। पाठ्यक्रम निर्माण, विकास तथा समकक्षता निर्धारण जस्ता कार्य पाठ्यक्रम विकास केन्द्र को जिम्मामा तोकिएका छन्। यसरी नीति–कार्यको स्पष्ट बाँडफाँट गरी बोर्ड परीक्षा-केन्द्रित निकायका रूपमा कार्यरत छ।

संरचना र नेतृत्व

बोर्डको अध्यक्ष नेपाल सरकार ले सिफारिस समितिको प्रतिवेदनका आधारमा नियुक्त गर्छ। सो पदका लागि मान्यताप्राप्त विश्वविद्यालयबाट कम्तीमा स्नातकोत्तर उपाधि प्राप्त र शिक्षा तथा परीक्षा क्षेत्रमा कम्तीमा १२ वर्षको अनुभव भएको व्यक्ति हुनुपर्छ। सिफारिस समिति लोक सेवा आयोग का अध्यक्षको अध्यक्षतामा गठन हुने र शिक्षा क्षेत्रमा ख्यातिप्राप्त विज्ञहरू (कम्तीमा एक महिला सहित) समावेश हुने व्यवस्था छ।

उपाध्यक्षको जिम्मेवारी शिक्षा मन्त्रालय (नेपाल) का सचिवले सम्हाल्नेछन्, आवश्यक परे कार्यवाहक अध्यक्षको भूमिकासहित। सदस्यतर्फ विद्यालय शिक्षामा हेर्ने मन्त्रालयका सहसचिव, शिक्षा विभाग का महानिर्देशक, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र का कार्यकारी निर्देशक, प्राविधिक शिक्षा तथा व्यवसायिक तालिम परिषद् का सदस्यसचिव, र त्रिभुवन विश्वविद्यालय का परीक्षा नियन्त्रक रहने व्यवस्था छ। साथै, प्राध्यापन/शिक्षा प्रशासन/परीक्षा क्षेत्रमा कम्तीमा १० वर्षको अनुभव भएका विज्ञमध्येबाट बोर्डले मनोनयन गर्ने तीन जना (कम्तीमा दुई महिला सहित) समावेश हुन्छन्। सामुदायिक तथा संस्थागत माध्यमिक विद्यालयका प्राचार्यहरू मध्यमार्गी समूहबाट मन्त्रालयले मनोनयन गर्ने दुई जना (कम्तीमा एक महिला सहित) सदस्य रहने व्यवस्था छ। बोर्डका लागि सचिवको भूमिका नेपाल शिक्षा सेवाका प्रथम श्रेणीका अधिकृत वा बोर्डका वरिष्ठ कर्मचारीमध्ये मन्त्रालयले तोकेको व्यक्तिले निर्वाह गर्छ।

कार्यालय, परीक्षा सञ्चालन र प्रमाणपत्र

बोर्डको कार्यलय साविक परिषद्को भवनमै स्थापना भई दैनन्दिन कामकाज सञ्चालनमा छ। कक्षा ११ र १२ का परीक्षा सम्बन्धी काम परीक्षा नियन्त्रण कार्यालयमार्फत सञ्चालित हुन्छन्। कक्षा १० को परीक्षा पूर्ववत् संरचनामा रहेको एस.एल.सी. (कक्षा १०) परीक्षा नियन्त्रण कार्यालयबाट सञ्चालनमा रहने व्यवस्था गरिएको छ।

केन्द्रीय तथा जिल्लास्तरीय शाखा कार्यालयमार्फत प्रमाणपत्र वितरणको व्यवस्था छ। प्रमाणपत्रमा बोर्डको छाप प्रयोग हुन्छ, र शिक्षा ऐन (आठौँ संशोधन), २०७३ (२०१६ ई.) को दफा ४१(२) को आधार उल्लेखित रहने प्रावधान गरिएको छ।

कार्य र योजना

मन्त्रालयले स्वीकृत गरेको परीक्षा नीतिको अधीनमा रही बोर्डले आफ्ना नीतिहरू निर्धारण र कार्यान्वयन गर्छ। दीर्घकालीन योजना तयार गरी कार्यान्वयन, विद्यालय शिक्षा परीक्षाको मर्यादा र गुणस्तरको मूल्याङ्कन, वार्षिक बजेट तथा कार्यक्रम स्वीकृति, आवश्यक आर्थिक स्रोत जुटाउने तथा आवधिक–वार्षिक प्रतिवेदन मन्त्रालयमा पेश गर्ने जिम्मेवारी तोकिएको छ। सो बाहेक, सम्बन्धित व्यवस्था अनुसार तोकिएका अन्य कामसमेत सम्पन्न गर्ने अधिकार छ।

शाखा संरचना र विस्तार

हाल बोर्डका जिल्लास्तरीय ११ शाखा कार्यालयले जिल्ला शिक्षा कार्यालय हरूसँग आवद्ध रहँदै सेवा प्रवाह गरिरहेका छन्। क्रमिक रूपमा सबै जिल्ला शिक्षा कार्यालयहरूसँग आवद्धता कायम गरी शाखा विस्तार गर्ने योजना उल्लेखित छ। साथै, प्रदेशीय/क्षेत्रीय कार्यालय स्थापना गर्ने प्रक्रियासमेत अगाडि बढाइएको छ, जसले माध्यमिक शिक्षा सम्बन्धी परीक्षा कार्यलाई विकेन्द्रीकृत ढंगले सुदृढ गर्ने अपेक्षा राखिएको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड (नेपाल)”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राष्ट्रिय_परीक्षा_बोर्ड_(नेपाल) (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड (नेपाल) [National Examinations Board (Nepal)]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राष्ट्रिय_परीक्षा_बोर्ड_(नेपाल)

“राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड (नेपाल) [National Examinations Board (Nepal)].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राष्ट्रिय_परीक्षा_बोर्ड_(नेपाल). Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड (नेपाल) [National Examinations Board (Nepal)].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राष्ट्रिय_परीक्षा_बोर्ड_(नेपाल).

@misc{nepaliencyclopedia_662,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड (नेपाल) [National Examinations Board (Nepal)]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE_%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A1_(%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2)},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड (नेपाल) [National Examinations Board (Nepal)]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE_%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A1_(%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2)
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -