नेपालमा अन्तरलिङ्गी व्यक्तिहरूको अधिकार

नेपालमा अन्तरलिङ्गी व्यक्तिहरूको अधिकार शीर्षकअन्तर्गत नेपालको कानुनी र नीतिगत संरचनामा अन्तरलिङ्गी अधिकारको स्पष्ट परिभाषा अझै अड्किएको मानिन्छ। यद्यपि नेपालको संविधानले ‘लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसंख्यक’ समूहलाई समेटेको छ, अन्तरलिङ्गी व्यक्तिका विशिष्ट हक–अधिकार, कार्यान्वयनको सीमा र सुरक्षाका संयन्त्र स्पष्ट रूपमा परिभाषित भएको देखिँदैन। स्थानीय वकिलात समूहहरूले शारीरिक निष्ठा, स्वायत्तता र विभेदबाट रक्षासम्बन्धी कमजोरीहरू निरन्तर उठाएका छन्।

कानुनी परिदृश्य र नीतिगत अस्पष्टता

नेपालको संवैधानिक भाष्यमा समावेशी संकेत भए पनि अन्तरलिङ्गी मानिसहरूको अधिकारको स्थिति अनिर्दिष्ट छ। नीतिगत तहमा शारीरिक अखण्डता र स्वआयत्त अधिकार सुरक्षित गर्ने उपाय अपूरो रहेको दाबी गरिन्छ। विभेद रोकथाम र समान व्यवहार सुनिश्चित गर्न कानुनी मार्ग कत्तिको प्रभावकारी छ भन्ने प्रश्न पनि उठाइएको छ।

शारीरिक निष्ठा र चिकित्सकीय हस्तक्षेप

अन्तरलिङ्गी व्यक्तिको शारीरिक निष्ठा र स्वायत्तताको सुनिश्चितता अपुग ठहरिएको छ। जन्मेदेखि यौनाङ्ग अस्पष्ट देखिने शिशुहरूमा नवजात वा बाल्यअवस्थामै शल्यक्रिया गरिने प्रथा रहेको कुरा उजागर गरिएको छ। सन् २०१६ जुनमा संयुक्त राष्ट्र बाल अधिकार समितिले अन्तरलिङ्गी बालबालिकाको यौनाङ्ग कर्तन तथा अनावश्यक चिकित्सकीय प्रक्रियाबारे नेपाल सरकारसँग औपचारिक जिज्ञासा राखेको थियो।

अन्तर्राष्ट्रिय निकायले पहिचान गरेका मुख्य सरोकार

उक्त समितिले नेपाल सन्दर्भमा तीन प्रमुख समस्या पहिल्याएको उल्लेख छ। तिनले अन्तरलिङ्गी बालबालिकाको अवस्थालाई यसरी टिपे:

• अन्तरलिङ्गी विषयसम्बन्धी जनस्तरको जानकारी न्यून हुनु, त्यसका कारण बालबालिकाले तीव्र लाञ्छना र विभेद भोग्नु।
• आफ्नै पहिचानअनुसार कागजपत्र तयार गराउने प्रक्रियामा उल्लेख्य अवरोधहरू रहनु।
• स्विकृतिबारे पर्याप्त जानकारी दिन सक्षम हुने उमेरअघि नै चिकित्सकीय हिसाबले आवश्यक नमानिने शल्यक्रिया वा अन्य प्रक्रियाहरू गरिनु।

यी बुँदाले नेपालमा अन्तरलिङ्गी बालबालिकाको शारीरिक र कानुनी सुरक्षाबारे भरोसा जगाउने व्यवस्थामा कमी रहेको निष्कर्षलाई बल पुर्‍याउँछ।

विभेदबाट सुरक्षा र सामाजिक दृष्टिकोण

स्थानीय अधिकारकर्मीहरूले विभेद–निरोध र सुरक्षाका संयन्त्रहरू व्यवहारमा कमजोर रहेको बताउँछन्। सामाजिक लाञ्छनाले विद्यालय, समुदाय र परिवारमा अन्तरलिङ्गी व्यक्तिका अनुभवहरू कठिन बनाउने उल्लेख पाइन्छ। विभेदविरुद्धको कानुनी संरक्षण अस्पष्ट हुँदा पीडितले न्यायिक उपचारमा पुग्न समेत चुनौती भोग्ने स्थिति देखाइएको छ।

कागजपत्र र पहिचानसम्बन्धी चुनौती

कागजी पहिचानमा आत्म–पसन्दअनुसार लैङ्गिक/यौनिक सूचकता अभिलेख गर्ने कुरामा अवरोध रहने समस्या अन्तर्राष्ट्रिय निरीक्षणमा प्रकट भएको छ। यसले सेवा प्रवाह, शिक्षा वा रोजगारीका अवसरमा पहुँच सीमित पार्ने सम्भावित जोखिम देखाउँछ, किनकि आधिकारिक दर्ता कति मिल्दो–झमेलो हुन्छ भन्ने स्पष्ट नीतिगत आधार अभावमा पर्छ।

दिवस, संस्थागत वकिलात र हालका पहल

नेपालमा अक्तूबर २६ का दिन अन्तरलिङ्गी जनचेतना दिवस मनाइने प्रचलन रहेको बताइन्छ। अन्तरलिङ्गी अधिकार क्षेत्रमा काम गर्ने अन्तरलिङ्गी नेतृत्वको संस्था क्याम्पेन फर चेन्ज सक्रिय रूपमा परिचित छ। सन् २०२० मा अन्तरलिङ्गी व्यक्तिको पहिचान मान्यतासम्बन्धी राष्ट्रिय अन्तरलिङ्गी मागपत्र सार्वजनिक गरिएको थियो, जसले औपचारिक मान्यता र व्यवहारिक सुरक्षाका मागलाई एकीकृत रूपमा प्रस्तुत गरेको संकेत गर्छ।

समग्र स्थिति

उपलब्ध विवरणले देखाउँछ कि संवैधानिक समावेशीता हुँदाहुँदै पनि अन्तरलिङ्गी व्यक्तिहरूका विशिष्ट अधिकार, शारीरिक अखण्डता, र पहिचानसम्बन्धी आवश्यकतामा प्रष्ट नीति र व्यवहारिक संरक्षण अपर्याप्त छ। अन्तर्राष्ट्रिय जिज्ञासा, स्थानीय वकिलात, र दिवस–केन्द्रित जनचेतनाले विषयलाई सार्वजनिक बहसमा उठाए पनि, दीर्घकालीन समाधानका उपायहरू स्पष्ट रुपमा सङ्गठित हुन बाँकी देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपालमा अन्तरलिङ्गी व्यक्तिहरूको अधिकार”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालमा_अन्तरलिङ्गी_व्यक्तिहरूको_अधिकार (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नेपालमा अन्तरलिङ्गी व्यक्तिहरूको अधिकार [Intersex rights in Nepal]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालमा_अन्तरलिङ्गी_व्यक्तिहरूको_अधिकार

“नेपालमा अन्तरलिङ्गी व्यक्तिहरूको अधिकार [Intersex rights in Nepal].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालमा_अन्तरलिङ्गी_व्यक्तिहरूको_अधिकार. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “नेपालमा अन्तरलिङ्गी व्यक्तिहरूको अधिकार [Intersex rights in Nepal].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालमा_अन्तरलिङ्गी_व्यक्तिहरूको_अधिकार.

@misc{nepaliencyclopedia_711,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {नेपालमा अन्तरलिङ्गी व्यक्तिहरूको अधिकार [Intersex rights in Nepal]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%80_%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - नेपालमा अन्तरलिङ्गी व्यक्तिहरूको अधिकार [Intersex rights in Nepal]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%80_%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -