गुरुङ जाति

गुरुङ जाति (आत्मनाम तमु) नेपालका पश्चिमाञ्चल पहाडी क्षेत्रमा बसोबास गर्ने, मङ्गोल वर्णसमूहमा पर्ने स्वदेशी समुदाय हो। गुरुङहरूको बस्ती विशेषतः गण्डकी अञ्चलमा घना छ, जहाँ लमजुङ, कास्की, तनहुँ, गोर्खा, पर्वत, स्याङ्जा र मनाङ आसपासका गाउँबस्ती ऐतिहासिक थलो मानिन्छन्। केही समूह अन्नपूर्ण हिमशृङ्खला र माछापुच्छ्रे परिसर, साथै बागलुङ, ओखलढुङ्गा र ताप्लेजुङतर्फ पनि बसोबासमा छन्। न्यून सङ्ख्यामा सिक्किम र भुटानमा समेत उपस्थिति भएको अनुमान पाइन्छ।

व्युत्पत्ति र आत्मपहिचान

समुदायले आफूलाई ‘तमु’ भनी चिनाउने चलन छ, यद्यपि नेपाली भाषामा ‘गुरुङ’ नाम बढी प्रचलित छ। तमु शब्दका अक्षरसम्बन्धी व्याख्यामा ‘त’ भागलाई वज्र, घोडा र वञ्चरोसँग, र ‘मु’ भागलाई आकाशसँग जोडेर समझिने धारणा citation style अनुसार प्रस्तुत गरिएको छ; समष्टिमा ‘लेकाली/पालक मानिस’ अर्थ निर्देशित गर्ने व्याख्या पाइन्छ। तिब्बती भाषिक व्युत्पत्तिमा ‘ग्रोङ’ (किसान/कृषक) वा ‘घोरुङ’ रूपान्तरणबाट ‘गुरुङ’ बनेको भनाइ भेटिन्छ। यी व्याख्याहरू परम्परागत धारणा र भाषिक सन्दर्भको संयोजन हुन्।

इतिहास र बसाइँसराइ

गुरुङहरूको उत्पत्तिस्थानबारे विविध दृष्टिकोणहरू रहेको देखिन्छ। केही लेखनमा तल्लो भोटका दक्षिणी जिल्लातिरबाट प्रारम्भ भएको जनाइएको छ। कतिपय मानवइतिहास सम्बन्धी मतअनुसार, तमु/गुरुङलाई आदि–मङ्गोल समूहबाट विकसित भएका र बीचयुगतिर क्रमशः सर्दै आएको समुदायका रूपमा बुझिन्छ। किम्वदन्ती अनुसार, करिब सन् ५०० तिर मनाङतर्फका शिकारी समूह उत्तरी भेकबाट हिमशृङ्खला पार गरी दक्षिणी ढल्कन्तिर आए, बीउ छरेर फर्किए र पछि सप्रिएको बाली भेटेपछि तीन थरका समूह आएर ‘क्होल सोप्रे ट्हो’ नामक बस्ती बसाले। त्यसपछि मनाङ–मुस्ताङतिरबाट थप समूह गण्डक क्षेत्रतिर ओहोरिए। मुस्ताङतिर बाँकी जमात पछि थकालीसँग सम्बन्धित भएको भनाइ पनि पाइन्छ। यस्तै, कतिपय दस्तावेजमा करिब १४०० वर्षअगाडि मङ्गोलिया वरपर सांस्कृतिक विकास भई तिब्बत हुँदै नेपाल प्रवेश गरेको चर्चा छ।

भौगोलिक वितरण

गण्डक क्षेत्र, अर्थात् कालीगण्डकी र बुढीगण्डकीबीचको भू–भाग, गुरुङहरूको ऐतिहासिक केन्द्रीय आवास मानिन्छ। हालका बसोबास ढाँचामा लमजुङ, कास्की, तनहुँ, गोर्खा, पर्वत, स्याङ्जा र मनाङमा उल्लेख्य घनत्व छ, साथै बागलुङ, ओखलढुङ्गा र ताप्लेजुङमा पनि उपस्थिति देखिन्छ। जिल्ला–स्तरीय अनुपातमा मनाङ (५२.४%), लमजुङ (३१.३%), मुस्ताङ (२१.४%), गोर्खा (१६.७%), कास्की (१६.६%), तनहुँ (११.५%) र स्याङ्जा (९.०%) मा राष्ट्रिय औसतभन्दा बढी आवृत्ति दर्किएको तथ्याङ्क उद्धृत गरिएको छ।

भाषा र लिपि

समुदायको मातृभाषा गुरुङ भाषा हो, जसलाई वक्ताहरू ‘तमु क्यी’ भनी सम्बोधन गर्छन्। यो भाषा भोट–बर्मेली भाषा परिवारअन्तर्गत पर्दछ र देवनागरी तथा ‘खेमाप्ही’ लिपिमा लेखिन्छ। भाषिक सान्निध्यका दृष्टिले थकाली भाषा र तामाङ भाषासँग नजिक सम्बन्ध रहेको बताइन्छ। २०६८ सालको तथ्याङ्कमा गुरुङ भाषीहरूको भाग १.२३% रहेको र मातृभाषी संख्या ३,२५,६२२ रहेको अभिलेखित छ।

सामाजिक व्यवस्था र वैवाहिक प्रचलन

परम्परागत समाज व्यवस्थामा मामा–चेला र फुपु–चेला सम्बन्धलाई वैवाहिक छनोटमा विशेष मानिन्छ। नेपालको कानुनी व्यवस्थाभित्र गुरुङ समुदायको यस किसिमको विवाह प्रचलनलाई मान्यता प्राप्त भएको उल्लेख पाइन्छ। सामुदायिक निर्णय प्रक्रियामा ‘खेगी’, ‘चोंगी’ र ‘पैंडी’ भूमिकाहरू महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्—नयाँ कामको थालनीदेखि विवाद समाधान र शुभाशुभ तिथि चयनसम्म यी पदाधिकारीहरूको परामर्श केन्द्रीय हुन्छ।

भेषभूषा

पुरुषको पहिरनमा भोटो, आस्कोट, कछाड, पाखी, निलो पटुकी, टोपी/फेटा र गल्बन्दी प्रचलित छन्। महिलाले प्रायः मखमली चोली र छिटा परेको गुन्यु, ‘टिकिस’, निलो पटुकी, बुट्टे ‘कर्मु’, हरियो पोते, ‘पिरुमाला’ (मुगामाला), शिरफुल/सिरबन्दी, ‘हबेल माला’ जस्ता गहनाहरू धारण गर्छन्। यी पोशाक र अभूषणले पर्व, संस्कार र दैनिक जीवनका अवसर छुट्याउन मद्दत गर्छन्।

चाडपर्व र बाजा

पुर्ख्यौली आस्थामा बोन परम्परासँग सम्बन्धित धारणा रहेको रीतिरिवाज वर्णन गरिन्छ। मूल चाडमध्ये ल्होसार (पौष १५) व्यापक मानिन्छ। त्यसपछि माघे संक्रान्तिसम्बन्धी ‘माँङी त्ह्ये’ (माघे सङ्क्रान्ति), फाल्गुन पूर्णिमामा ‘खे कु त्ह्ये’, चैत्र महिनाका तीन मंगलबार ‘ट्हो त्हेँ’ (गाउँ बार्ने), वैशाख पूर्णिमामा ‘खेकु माँङी थेब त्ह्ये’, श्रावण संक्रान्तिमा ‘क्ह्वोइडुलु मार’ र भदौ पूर्णिमाको ‘ख्योदो म्हाँमै त्ह्ये’ मनाइन्छन्। बाजागाजामा कोप्रे, तौँधू, छैँडू, घोरल–सिँगी, धनुसारङ्गी, ङहा, खैंजडी, एकपाखे ङहा, छेँले र मादललगायत प्रचलित छन्।

जनसङ्ख्या तथ्याङ्क

वि.सं. २०५८ को जनगणनाअनुसार गुरुङहरूको संख्या ५४३,५७१ (कुल जनसङ्ख्याको २.३९%) थियो, जसमध्ये ३३८,९२५ ले गुरुङ भाषा मातृभाषाका रूपमा बोल्थे। एघारौँ जनगणना २०६८ का अभिलेखमा कुल गुरुङ जनसङ्ख्या ५,२२,६४१ रहेको उल्लेख छ; एउटै स्रोतसमूहभित्र ५२,२२,६४१ पनि भेटिएकाले संख्यामा मतभेद रहेको देखिन्छ। २०६८ मा पुरुष २,८३,७८० र महिला २,३८,८६१ रहेको र मातृभाषी ३,२५,६२२ दर्ता भएको विवरण उद्धृत गरिएको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “गुरुङ जाति।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). गुरुङ जाति. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF

@misc{ne_338,
  title = {गुरुङ जाति},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}