नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति

नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति राज्यको सेना नेतृत्व गर्ने पद हो, जसले औपचारिक रूपमा नेपाली सेनाको प्रमुखको भूमिकामा रहने गर्छ। प्रारम्भिक चरणमा यो हैसियतलाई गोरखाली सेनाको कमान्डसँग सम्बद्ध गरिन्थ्यो, र समयक्रममा उपाधि तथा संरचनामा केही निर्णायक परिवर्तन भएका थिए। हाल यस पदमार्फत सेना संस्थागत रूपमा सञ्चालन र निर्देशित हुन्छ।

परिचय र दायित्व

प्रधान सेनापति सेना प्रमुखको सैन्य पदवाचक हो। १८औँ शताब्दीतिर यो जिम्मेवारी विशेषतः काजी तहका प्रभावशाली अधिकारीले सम्हाल्ने प्रथा देखिन्छ। पदको मूल भूमिकाले राज्यको सैनिक संरचना र कमान्ड चेनको शीर्ष बिन्दुमा रहेको हैसियत जनाउँछ।

ऐतिहासिक उत्पत्ति

गोरखा विस्तारको चरणदेखि सैन्य नेतृत्व दरबारका नजिकका कुलीन घरानाबाट तय हुन थालेको उल्लेख पाइन्छ। राणा शासनभन्दा पहिलेका सेनापतिमा पाँडे वंश, बस्न्यात वंश र थापा वंशका सदस्यको उपस्थिति उल्लेख्य थियो। शाह वंशको अवधिमा पनि अधिकारी चयनमा त्यही वर्गीय प्रभाव निरन्तर रह्यो।

उपाधि र संरचनागत रूपान्तरण

भीमसेन थापा मुख्तियार रहेकै समयमा सेना नेतृत्वलाई ‘कमान्डर–इन–चिफ’ भन्ने पदनाम प्रयोगमा ल्याइयो। राजा राजेन्द्र विक्रम शाहले वि.सं १८९१ मा भीमसेनलाई सो पदमा नियुक्त गरेको उल्लेख छ। वि.सं १८९४ असार ३ मा राजाले स्वयं कमान्ड सम्हाल्ने निर्णय गरे, र सोही वर्ष थापा पक्षको पतनपछि दलभन्जन पाँडे तथा राणाजङ्ग पाँडेले संयुक्त रूपमा सैन्य प्रशासन हेरबिचार गरेका थिए। पछिल्लो चरणमा वि.सं २०३२ मा ‘कमान्डर–इन–चिफ’ हटाई ‘प्रधान सेनापति’ नाम आधिकारिक रूपमा स्थापित गरियो।

पहिलो पदाधिकारीबारे मतभेद

शुरुआती पदाधिकारीसम्बन्धी अभिलेखहरूमा विभिन्न मत पाइन्छ। कतिपय विवरणले पहिलो प्रधान सेनापति राजा पृथ्वी नारायण शाहलाई मान्छन्। अर्कोतर्फ, पहिलो नागरिक हैसियतमा कालु पाँडेलाई प्रारम्भिक सेनापति ठानिएको उल्लेख छ। केही शोध–कृतिहरू (जस्तै इन्द्र अधिकारी र शिवराम खत्री) ले भीमसेन थापा नामाङ्कित ‘कमान्डर–इन–चिफ’ हुनुअघि कालु पाँडे, वंशराज पाँडे, दामोदर पाँडे र अभिमानसिंह बस्न्यातलाई सैन्य नेतृत्वका रूपमा सूचीकृत गर्छन्। स्रोतहरूबीच यिनै प्रारम्भिक पदस्थापनाबारे मतभेद रहेको देखिन्छ।

वंश, वर्ग र पदमा पहुँच

शक्ति सन्तुलनसँगै पदमा पहुँच बदलिँदै गयो। राणा वंशको शासनमा यो पद वंशानुगत स्वरूपमा राणामध्ये सीमित रह्यो र प्रधानमन्त्रिपछि दोस्रो महत्त्वको हैसियतमा राखिन्थ्यो। शासन परिवर्तनसँगै—विशेषतः सात सालको परिवर्तनपछि—राणाहरूको असर झरे पनि, पञ्चायत व्यवस्था अवधिसम्म पनि यो पदमा राणा पृष्ठभूमिको प्रभुत्व दीर्घकाल टिकेको देखिन्छ।

युद्ध र कमान्ड सन्दर्भ

भीमसेन थापाको नेतृत्वकालमा नेपाल–अङ्ग्रेज युद्ध सन्दर्भमा सेनापतिको जिम्मेवारी व्यापक रूपमा उनीमाथि केन्द्रीकृत भएको उल्लेख छ। वि.सं १८९४ मा दरबारले प्रत्यक्ष कमान्ड ग्रहण गर्ने कदम तथा त्यसपछिका संयुक्त सैन्य प्रशासनका व्यवस्था तत्कालीन शक्ति–सम्बन्धको सूचक मानिन्छ।

कालखण्ड र सूचीको रूपरेखा

• गोरखाली चरणका सेनापति (वि.सं १८००–१८७३): काजी वर्गका नेताहरूबाट सैन्य कमान्ड।
• कमान्डर–इन–चिफ (वि.सं १८७३–२०३२): औपचारिक ‘कमान्डर–इन–चिफ’ उपाधि प्रयोगको कालखण्ड।
• प्रधान सेनापति (वि.सं २०३२–हाल): नयाँ पदनाममार्फत संस्थागत नेतृत्व निरन्तर।

समकालीन अवस्था

आजको संरचनामा प्रधान सेनापति नै नेपाली सेनाको प्रमुख हुन्। वि.सं २०३२ यता ‘प्रधान सेनापति’ शीर्षकले पूर्वको ‘कमान्डर–इन–चिफ’ लाई प्रतिस्थापन गर्दै निरन्तर प्रयोग पाइरहेको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाली_सेनाको_प्रधान_सेनापति (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति [Chief of Army Staff (Nepal)]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाली_सेनाको_प्रधान_सेनापति

“नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति [Chief of Army Staff (Nepal)].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाली_सेनाको_प्रधान_सेनापति. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति [Chief of Army Staff (Nepal)].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाली_सेनाको_प्रधान_सेनापति.

@misc{nepaliencyclopedia_542,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति [Chief of Army Staff (Nepal)]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%BF},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति [Chief of Army Staff (Nepal)]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%BF
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -