दामोदर पाँडे

दामोदर पाँडे (वि.सं. १८०८–१८६०) नेपाली प्रशासनिक इतिहासमा पहिलो पुस्तीय अर्थमा मूलकाजी वा प्रारम्भिक प्रधानमन्त्रीका रूपमा चिनिन्छन्। एकीकरण युगका प्रमुख सहायक काजी कालु पाँडेका कान्छा सन्तान र वंशराज पाँडेका सहोदर भएकाले उनी पाँडे वंशको प्रभावशाली धारामा गणित हुन्थे। सैन्य र कूटनीतिक दुवै मोर्चामा सक्रिय रहेका पाँडे अन्ततः राजा रणबहादुर शाहको आदेशपछि वि.सं. १८६० चैत ३ गते मृत्युदण्ड भोगे।

परिचय र पारिवारिक पृष्ठभूमि

दामोदरको जन्म सन् १७५२ मा गोरखास्थित क्षत्रीय काजी परिवारमा भएको बताइन्छ। उनका पिता काजी कालु पाँडे पृथ्वी एकीकरण अभियानका विश्वस्त सेनानी मानिन्थे, जसको मृत्युपछि छोरा दामोदर दरबार र सेनामा माथिल्लो तहसम्म पुगे। उनी वंशराज पाँडेका भाइ हुन्। उनका सन्तानमध्ये रणदल पाँडे र रणजङ्ग पाँडे विशेष रूपमा उल्लेखित छन्, साथै ललितबम, करवीर, जंगकेशर, रणकेशर र गजकेशरसम्मका नाम पनि सन्दर्भित छन्।

सैनिक जीवन र प्रारम्भिक जिम्मेवारी

कालु पाँडेको निधनपछि दामोदर दरबारको संरक्षणतहतै हुर्किए र एकीकरणको पूर्वमुखी अभियानलाई अघि बढाउन लगनशील रहे। उनले पूर्वका थुप्रै भूभाग जोड्ने प्रयासमा भूमिका खेले र पश्चिमका द्वन्द्वमा पनि उपस्थित भए। त्यही पृष्ठभूमिमा उनी क्रमशः सैन्य–नागरिक दुवै संयोजनका कार्यभार सम्हाल्दै मूलकाजी पदसम्म उक्लिए।

नेपाल–तिब्बत युद्धमा भूमिका

बहादुर शाहको नायब शासनकालतिर वि.सं. १८४५ मा नेपाल र तिब्बतबीच युद्ध भड्कियो। नेपाली फौज दुई दिशाबाट तिब्बततर्फ अघि बढ्यो—कुती मार्गको नेतृत्व दामोदरले लिए र त्यहाँ आफ्नो पकड जमाए; केरुङतर्फको अग्रसरता अमरसिंह थापाले सम्हाले र सफल भए। नेपाली बढाइँसँगै चिनियाँ पक्षबाट युद्धविरामको प्रस्ताव आयो र केरुङ सन्धि भयो, जसअनुसार तिब्बतले नेपाललाई वार्षिक ५० हजार १ रुपैयाँ बुझाउने सहमति बनाइयो। सो दस्तावेजमा दलाइ लामातर्फका प्रतिनिधि दुनर सेल, हुन थोन र डुप फुनछोपले दस्तखत गरेको उल्लेख छ।

सन्धिपछि तिब्बतले लिखित दायित्व पूरा नगरेको आरोप नेपालले लगायो। पुनरवलोकनका लागि तिब्बती टोली कुती आइपुग्दा नेपाली पक्षबाट दामोदर पाँडे, बम शाह र शर्मापा लामासमेत सहभाग थिए। तिब्बतले केवल २५ हजार रुपैयाँ लिएर आएकोमा नेपालले अस्वीकार गर्‍यो, र त्यसै क्रममा नेपाली प्रतिनिधिमण्डलमाथि आक्रमण प्रयास भएको भनाइ छ। वि.सं. १८४९ तिर वैर फेरि चर्किँदा नेपालले करिब चार हजार सेना कुतीतर्फ पठायो। नेपाली फौजले तासीहुम्पो मठमा ठूलो लुटपाट गर्‍यो, जसपछिको खबरले चीनबाट सहायता–सेना तिब्बतमा धेरैजसो स्थानमा सक्रिय भयो। चिनियाँ फौजले रसुवा तर्फ धकेलेर स्याप्रु र धुन्चे बजारसमेत नियन्त्रणमा लियो।

नेपाली पक्षले वेत्रावती किनारैमा किल्लाबन्दी गरी प्रतिरोध ग¥यो। ढुंगामुढादेखि गुरिल्ला शैलीका युद्धकौशल प्रयोग हुँदा चिनियाँ फौज नुवाकोटतर्फ पार गर्न असफल रह्यो र आपूर्तिको सङ्कट भोग्नुपर्‍यो। त्यसपछिको सन्धिलाई वेत्रावती सन्धि भनिन्छ; स्रोतहरूमा सन्धि–मितिबारे १८४९ र १९४९ वि.सं. दुवै उल्लेख पाइने भएकाले मितिमा मतभेद देखिन्छ। सीमित साधन हुँदाहुँदै सेनाको मनोबल थामेर दामोदरले देखाएको साहस र रणकौशलको इतिहासकारहरूले प्रशंसा गरेका छन्।

मूलकाजीको नेतृत्व र कूटनीतिक प्रसङ्ग

दामोदर पाँडे नेपालको प्रशासनिक संरचनामा प्रथम मूलकाजीका रूपमा स्थापित व्यक्ति मानिन्छन्। उनी सैन्य र नीतिगत दुवै तहमा प्रभावशाली रहे। सो युगसँग सम्बद्ध रूपमा सन् १८०१ को नेपाल–अङ्ग्रेज वाणिज्य सन्धिको प्रसङ्ग पनि स्रोतमा जोडिएको छ, यद्यपि त्यसको विवरण सोही सन्दर्भमा विस्तार गरिएको छैन।

पक्राउ, अस्वीकारित पलायन र मृत्युदण्ड

मूलकाजी कीर्तिमानसिंह बस्न्यातको हत्या तथा अङ्ग्रेजसँग व्यापार–सन्धि गरेको अभियोगमा दामोदरलाई दोषी ठहर गर्दै राजा रणबहादुर शाहको आदेशमा उनी र सरदार प्रवल रानालाई पक्रियो। खुट्टामा नेल र हातमा हत्कडी लगाई लुमडी थान (भद्रकाली नजिक) को सत्तलमा थुन्नु पूर्व, प्रवलले भाग्ने सल्लाह दिए पनि दामोदरले ‘देश टुक्रिन सक्छ’ भन्ने चिन्ताले भाग्न अस्वीकार गरेको वर्णन पाइन्छ। वि.सं. १८६० चैत ३ गते लुमडीनजिकको घाटमा उनलाई गिँडेर मृत्युदण्ड दिइयो।

उनीसँगै उनका कम्ती उमेरका छोराहरू ललितबम, रणकेशर र गजकेशर पाँडे पनि निरपराध ठहरिएरै मारिएका थिए भन्ने अभिलेख छ। टक्सारी भीम खवास र उनका छोरामाथि विभिन्न स्थानमा क्रूर दण्ड कार्यान्वयन भयो; शङ्खधर खवासलाई जिउँदै पोलिएको बताइन्छ। सरदार इन्द्रमान खत्री, द्वारे समनसिंह र सुवेदार मानधनसमेत कठोर दमनको चपेटामा परे। यस रक्तरञ्जित दमनपछि भीमसेन थापाको उदय तीव्र गतिमा अघि बढेको उल्लेख स्रोतमा भेटिन्छ।

मूल्याङ्कन र विरासत

दामोदर पाँडे कुनै समय प्रधान सेनापतिसमेत भइसकेका सैन्य–राजनीतिक व्यक्तित्व थिए। वेत्रावतीतिरको रक्षात्मक युद्धमा उनले स्थानीय भूगोल र संसाधन प्रयोग गरेर शत्रुलाई रोक्ने कौशल देखाए, जसलाई रोचक र शिक्षाप्रद प्रकरणका रूपमा उल्लेख गरिन्छ। ‘साठी साल’ पछिको लामो समय उनका योगदानहरू आंशिक रूपमा दबिएका भए पनि प्रारम्भिक नेपाली राज्यको संरचना, उत्तरी सीमातिरको युद्ध–अनुभव र प्रशासनिक पदको परिभाषामा उनको भूमिका महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “दामोदर पाँडे”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/दामोदर_पाँडे (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). दामोदर पाँडे [Damodar Pande]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/दामोदर_पाँडे

“दामोदर पाँडे [Damodar Pande].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/दामोदर_पाँडे. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “दामोदर पाँडे [Damodar Pande].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/दामोदर_पाँडे.

@misc{nepaliencyclopedia_490,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {दामोदर पाँडे [Damodar Pande]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A6%E0%A4%B0_%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%A1%E0%A5%87},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - दामोदर पाँडे [Damodar Pande]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A6%E0%A4%B0_%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%A1%E0%A5%87
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -