नेपालको अर्थतन्त्र

नेपालको अर्थतन्त्र विकासोन्मुख वर्गमा पर्ने प्रणाली हो, जहाँ आम्दानी र रोजगारीको ठूलो हिस्सा कृषि र रेमिट्यान्सबाट आउँछ। नेपालले १९५१ तिर शैक्षिक, स्वास्थ्य, यातायात, दूरसञ्चार र विद्युत संरचना प्रायः अभावमै आधुनिक चरण सुरु गरेको भए पनि, १९५०को दशकयता आर्थिक खुलापनमार्फत विस्तारै प्रगति भएको विवरण पाइन्छ। उन्नत वृद्धिको बाटोमा बारम्बारको सत्ता-परिवर्तन र भ्रष्टाचार प्रमुख अवरोधको रूपमा चित्रित छन्।

ऐतिहासिक रूपान्तरण र नीतिगत खुलापन

बीसौँ शताब्दीको मध्यसम्म नेपाल बाह्य संसारसँग न्यून सम्पर्कमा थियो र आधारभूत सार्वजनिक सेवाहरू सुदृढ थिएनन्। त्यसयता नीतिगत उदारीकरणले बजार खोलियो, जसले वृद्धि र जीवनस्तर सुधारमा टेवा दियो। भारतसँगको दीर्घकालीन आर्थिक सम्झौता र १९९०को दशकतिर परक मुद्रा कारोबार खुकुलो बनाइएपछि अनौपचारिक सटही प्रायः हराएको बताइन्छ।

आर्थिक संरचना र वितरण

कुल उत्पादनमा कृषि, सेवा क्षेत्र र उद्योगको योगदान क्रमशः करिब ३९%, ३९% र २१% रहेको उल्लेख छ। झन्डै १ करोडजति कार्यबलमध्ये ८१% कृषि, १६% सेवामा र ३% उत्पादन/कला आधारित गतिविधिमा संलग्न छन्। सम्पत्ति वितरण असमान छ: माथिल्लो १०% ले कुल सम्पत्तिको करिब ३९.१% नियन्त्रित गर्छ भने तल्लो १०% को हिस्सा करिब २.६% मात्र छ। २००५ मा खरिदशक्ति समायोजन गरिएको कुल ग्राह्यस्थ उत्पादन ३९ अर्ब अमेरिकी डलरभन्दा बढी रहेकाले विश्वस्तरमा करिब ८३औँ स्थानमा परेको बताइएको छ; प्रति व्यक्ति आय करिब १,४०२ अमेरिकी डलर (करिब १६३औँ) थियो।

भूगोल, पूर्वाधार र सञ्चार

उत्तरतर्फका पहाडी–हिमाली भूभागले बाटो, पुल र अन्य संरचना बनाउने लागत उच्च बनाएको छ। सन् २००३ सम्म कालोपत्रे सडक ८,५०० किमिभन्दा केही बढी र दक्षिणतिरको रेल्वे करिब ५९ किमि मात्र थियो। हवाई ढाँचामा ४८ उडानपट्टि मध्ये १० वटा कालोपत्रे भएका कारण हवाई यातायातको पहुँच अपेक्षाकृत सबल देखिन्छ। दूरसञ्चारमा १९ जनामागि १ टेलिफोनको पहुँच थियो; तारजडित सेवा सहरी क्षेत्र र सदरमुकाममा केन्द्रित रहे पनि मोबाइल सेवा किफायती बन्दै देशभर फैलिएको थियो। २००५ मा करिब १,७५,००० इन्टरनेट जडान थिए; सङ्कटकालपछि केही समय सेवा रोकिए पनि दोस्रो बृहत जनआन्दोलन पश्चात अवरोधविनै सञ्चालन भएको उल्लेख छ। भूपरिवेष्ठित अवस्था, प्राविधिक न्यूनता र दीर्घ द्वन्द्वले समग्र आर्थिक उन्नतिमा बाधा पु¥याएको मानिन्छ।

कृषि, औद्योगिक प्रसंस्करण र पर्यटन

खासगरी तराई क्षेत्रमा धान, मकै, गहुँ र उखु प्रमुख बाली हुन्; दूध र गोरु–गाईपालनले पनि महत्त्व राख्छ। औद्योगिक क्रियाकलाप मुख्यतः कृषि उपज प्रशोधनमा केन्द्रित छन्, जसमध्ये जुट, उखु, सुर्ती र अन्नसम्बन्धी उद्योग प्रमुख हुन्। आकर्षक भौगोलिक दृश्य र सांस्कृतिक विविधताका कारण पर्यटनमा ठूलो सम्भावना रहे पनि राजनीतिक घटनाक्रमले यसको विस्तारमा धक्का पुगेको छ।

रोजगारी, प्रवासन र रेमिट्यान्स

बेरोजगारी तथा अल्परोजगारी कार्ययोग्य जनसंख्याको झन्डै आधासम्म पुग्ने बताइन्छ, जसका कारण धेरै नेपाली कामका लागि भारत, खाडी देशहरू र मलेसिया पुग्छन्। गोर्खा सैनिकका रूपमा भारतीय र ब्रिटीश सेनामा कार्यरत नेपालीले वार्षिक करिब ५ करोड अमेरिकी डलर पठाउने गरिन्छ। खाडी र मलेसियामा करिब ७ लाखजति श्रमिक रहेर करिब १ अर्ब अमेरिकी डलर बराबर रेमिट्यान्स आएको विवरण छ, जसले वैदेशिक मुद्राको जोहो र घरायसी उपभोगमा टेको दिन्छ।

वैदेशिक व्यापार र वित्तीय सूचक

निर्यातमा गलैंचा, पोशाक, छाला सामग्री, जुट र अन्न प्रमुख छन्, जसको कुल मूल्य करिब ८२.२ करोड अमेरिकी डलर थियो; आयातमा सुन, मेसिनरी तथा कलपुर्जा, पेट्रोलियम र मल अग्रस्थानमा रहेर जम्मा करिब २ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको थियो। निर्यात गन्तव्यमा भारत, अमेरिका र जर्मनी अगाडि छन्; आयात स्रोतमा भारत, संयुक्त अरब इमिरेट्स, चीन, साउदी अरेबिया र सिङ्गापुर उल्लेखित छन्। मुद्रानीतिमा नेपाली रूपैयाँ र भारतीय रूपैयाँबीच सटहीदर १.६ मा दीर्घकाल स्थिर राखिएको छ; १९९०को दशकतिरको बढ्दो मुद्रास्फीति घट्दै करिब २.९% पुगेको देखिन्छ। २००५/०६ को बजेट करिब १.१५३ अर्ब अमेरिकी डलर र कुल खर्च १.७८९ अर्ब अमेरिकी डलर थियो। नेपालले भारत, जापान, संयुक्त अधिराज्य, अमेरिका, युरोपेली सङ्घ, चीन, स्वीजरल्याण्ड र स्क्यानडेभियन राष्ट्रहरूबाट वैदेशिक सहयोग प्राप्त गर्ने उल्लेख छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपालको अर्थतन्त्र”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_अर्थतन्त्र (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नेपालको अर्थतन्त्र [Economy of Nepal]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_अर्थतन्त्र

“नेपालको अर्थतन्त्र [Economy of Nepal].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_अर्थतन्त्र. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “नेपालको अर्थतन्त्र [Economy of Nepal].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_अर्थतन्त्र.

@misc{nepaliencyclopedia_366,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {नेपालको अर्थतन्त्र [Economy of Nepal]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - नेपालको अर्थतन्त्र [Economy of Nepal]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -