नेपाली बैङ्क नोटहरू

नेपाली बैङ्क नोटहरू नेपालमा चल्तीको कागजी मुद्रा हो, जसको प्रारम्भ वि.सं. २००४ मा भएको भनिएको छ। नोटहरू सर्वप्रथम राजा त्रिभुवनका शासनकालयता विकसित भई, क्रमशः चार राजाहरूको पालामा विभिन्न संस्करण सार्वजनिक भए। राजतन्त्रको अन्त्यपछि नोटको अगाडिको प्रतिमूर्तिमा परिवर्तन भई सगरमाथा प्रमुख पहिचानका रूपमा समावेश गरिएको उल्लेख पाइन्छ।

उद्गम र ऐतिहासिक रूपरेखा

नेपालमा कागजी मुद्रा चलन चल्तीमा ल्याउने प्रारम्भिक पहल वि.सं. २००४ तिर देखिन्छ। यसलाई राजकीय प्रतीकसँग जोडेर अगाडिको भागमा तत्कालीन राजाको छायाचित्र राख्ने चलन स्थापित भयो। स्रोतअनुसार, नोटहरूको इतिहास राजा त्रिभुवन, राजा महेन्द्र, राजा वीरेन्द्र र राजा ज्ञानेन्द्रका पालामा क्रमागत रूपमा फैलियो। केही मिति तथा दायराबारे स्रोतमा अस्पष्टता र असङ्गत विवरणहरू पनि भेटिन्छन्।

राजतन्त्रकालीन नमूना र प्रतीकचिन्ह

राजतन्त्रकालीन नोटहरूमा प्रायः दायाँ भागतिर राजाको तस्बिर रहन्थ्यो। पछाडिको भागमा मन्दिर, हिमाल र वन्यजन्तुहरू प्रमुख रूपले चित्रित हुन्थे। प्रतीकात्मक रूपमा तलेजु भवानी मन्दिर, जानकी मन्दिर, चाँगुनारायण, कृष्ण मन्दिर (ललितपुर), न्याटापोल मन्दिर (भक्तपुर) र स्वयम्भूनाथ जस्ता स्थापत्य तथा नुप्ट्से/ल्होत्से क्षेत्र, माछापुच्छ्रे र अमादबलाम जस्ता हिमालहरू उल्लेखित छन्। वन्यजन्तुबाट बाघको जोडी, एक सिङ्गे गैडा, कस्तुरी, जरायो, च्याङ्ग्रा, कालो हरिण, याकको जोडी, डाफे–मुनाल र हात्ती जस्ता आकृतिहरू प्रयोग गरिएको पाइन्छ।

राजा महेन्द्र र प्रारम्भिक उच्च मूल्यवर्ग

स्रोतमा राजा महेन्द्रको तस्बिरयुक्त ५००-रुपैयाँको नमूना उल्लेख छ। त्यसमा थानबोचे क्षेत्रसँग सम्बन्धित दृश्य र बाघको जोडी चित्रित भएको र सन् १९७१ को मिति देखिएको दाबी छ। यस कालखण्डका अन्य मूल्यवर्ग र वर्षबारे चाहिँ विस्तृत सूचीबद्धता अपूर्ण छ।

राजा वीरेन्द्रकालीन दुई संस्करण

स्रोतअनुसार राजा वीरेन्द्रका समयमा दुई छुट्टाछुट्टै संस्करण जारी भए। पहिलो संस्करणमा युवावस्थाको छायाचित्र (राजकुमार पोशाक) प्रयोग गरिएको थियो। दोस्रो संस्करणमा औपचारिक राजकीय पोशाकमा राजाको तस्बिर राखिएको थियो। दोस्रो संस्करणका रूपमा १, १०, ५०, १०० र ५००-रुपैयाँका नोटहरू १९८१ सालतिर मिति भएका उदाहरणहरू देखिन्छन्। तीमध्ये केही नोटमा चाँगुनारायणको गरुड मूर्ति, जानकी मन्दिर, न्याटापोल मन्दिर र नुप्ट्से क्षेत्रका हिमाली दृश्य तथा च्याङ्ग्रा, एक सिङ्गे गैडा, कालो हरिण र बाघको जोडी जस्ता आकृतिहरू समेटिएका थिए।

राजा ज्ञानेन्द्रकालीन निस्कासन र सहअवस्थित प्रचलन

सन् २००१ देखि २००७ को अवधिमा राजा ज्ञानेन्द्रका पालामा नयाँ नोटहरू छापिए। त्यसबेला राजा वीरेन्द्रकालीन २५ र २५०-रुपैयाँका नोटहरू पनि चलनमै थिए। सो कालमा १ र २-रुपैयाँका कागजी नोट नछापिएको उल्लेख छ।

• ५-रुपैयाँ: तलेजु मन्दिर र याकको जोडी; सन् २००२ को मिति देखिएको नमूना।
• १०-रुपैयाँ: चाँगुनारायणको गरुड मूर्ति र कालो हरिण।
• २०-रुपैयाँ: ललितपुरको कृष्ण मन्दिर र जरायो।
• ५०-रुपैयाँ: जानकी मन्दिर तथा च्याङ्ग्रा; अर्को संस्करणमा नेपाल राष्ट्र बैंकको स्वर्णजयन्तीको लोगो, माछापुच्छ्रे, लुम्बिनीको अशोक स्तम्भ, अमादबलाम र डाफे–मुनाल उल्लेखित छन् (सन् २००६ को मिति सहित)।
• १००-रुपैयाँ: नुप्ट्से, सगरमाथा र ल्होत्से क्षेत्रका दृश्य तथा न्याटापोल मन्दिर/एक सिङ्गे गैडा; सन् २००२ को मिति सहित।
• ५००-रुपैयाँ: थानबोचे क्षेत्र र बाघको जोडी; सन् २००३ को मिति सहित।
• १,०००-रुपैयाँ: काठमाडौँको स्वयम्भूनाथ र हराती देवी मन्दिर, साथै हात्तीको चित्रण भएको नमूना उल्लेखित छ।

गणतन्त्रपश्चात् रूपान्तरण (सन् २००७–२००८)

राजतन्त्रको अन्त्यपछि पहिलो पटक सन् २००७ र २००८ मा नयाँ सिरिज सार्वजनिक गरिएको बताइन्छ। यतिबेला राजाको तस्वीर हटाई अगाडिको भागमा सगरमाथालाई मुख्य आकृतिका रूपमा प्रस्तुत गर्ने नीति अवलम्बन गरिएको थियो। सो सिरिजका नोटहरूमा अघिल्ला परम्परागत प्रतीक—धार्मिक सम्पदा, हिमाल र वन्यजन्तु—लाई पछाडिको भागमा निरन्तरता दिइएको देखिन्छ।

• ५-रुपैयाँ: सगरमाथासहितको संरचना; सन् २००८ को मिति देखिन्छ।
• १०-रुपैयाँ: सगरमाथा, चाँगुनारायणको गरुड मूर्ति र कालो हरिण।
• २०-रुपैयाँ: सगरमाथासँगै कृष्ण मन्दिरको गरुड र जरायो।
• ५०-रुपैयाँ: सगरमाथा र जानकी मन्दिर; च्याङ्ग्रा चित्रण।
• १००-रुपैयाँ: सगरमाथा, नुप्चे क्षेत्र, न्याटापोल मन्दिर र एक सिङ्गे गैडा।
• ५००-रुपैयाँ: सगरमाथा, थानबोचे दृश्य र बाघको जोडी (सन् २००७ को उल्लेख)।
• १,०००-रुपैयाँ: सगरमाथा, स्वयम्भूनाथ र हात्ती; सन् २००८ को मिति सहित।

रङ र मूल्यवर्ग

स्रोतमा उल्लेखित उदाहरणहरूअनुसार, ५-रुपैयाँ गुलाबी/गुलाफी, १०-रुपैयाँ खैरो/स्वर्णिम, २०-रुपैयाँ सुन्तली/सुनौलो, ५०-रुपैयाँ निलो, १००-रुपैयाँ हरियो, ५००-रुपैयाँ खैरो र १,०००-रुपैयाँ फुस्रो निलो/सेतो रङमा पाइन्छन्। समग्र अवधिमा १, २, ५, १०, २०, २५, ५०, १००, २५०, ५०० र १,०००-रुपैयाँजस्ता मूल्यवर्गको उल्लेख छ, तर सबै मूल्यवर्ग सबै कालखण्डमा एकैपटक प्रचलनमा थिए भन्ने स्पष्ट प्रमाण स्रोतमा छैन।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपाली बैङ्क नोटहरू”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाली_बैङ्क_नोटहरू (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नेपाली बैङ्क नोटहरू [Nepalese banknotes]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाली_बैङ्क_नोटहरू

“नेपाली बैङ्क नोटहरू [Nepalese banknotes].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाली_बैङ्क_नोटहरू. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “नेपाली बैङ्क नोटहरू [Nepalese banknotes].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाली_बैङ्क_नोटहरू.

@misc{nepaliencyclopedia_643,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {नेपाली बैङ्क नोटहरू [Nepalese banknotes]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%AC%E0%A5%88%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%95_%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - नेपाली बैङ्क नोटहरू [Nepalese banknotes]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%AC%E0%A5%88%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%95_%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -