सूर्यबहादुर थापा

सूर्यबहादुर थापा (वि.सं. १९८४–२०७२) नेपालका बहुपटक प्रधानमन्त्री बनेका राजनीतिज्ञ हुन्। उनी जीवनकालमा पाँच कार्यकालसम्म देशको कार्यकारी नेतृत्वमा पुगेका थिए। उनको शासन–सहभागिता राजा महेन्द्र, राजा वीरेन्द्र र राजा ज्ञानेन्द्र सम्म फैलिएर, अलग–अलग कालखण्डको राजनीतिक स्वरूपसँग गाँसिएको थियो। धनकुटा जिल्लाको मुगा गा.बि.स.मा जन्मिएका, लामिछाने थापा वंशका उनी पछि काठमाडौंको मालीगाउँमा बसोबास गर्थे।

प्रारम्भिक पृष्ठभूमि र उदारवादी धारणा

थापाले राजनीतिक व्यवस्था जस्तो भए पनि उदार सोचलाई केन्द्रमा राखेको उल्लेख पाइन्छ। उनले राजदरबार र सिंहदरबारबीच द्वैध सत्ताचलनको अन्त्य गरी स्पष्ट उत्तरदायित्व सुनिश्चित गर्नुपर्ने माग अघि सारेका थिए। उनको सक्रियता निरन्तर थियो, र समकालीनहरूबीच सुझबुझसहितका परिपक्व नेताका रूपमा समेत चर्चा भयो।

पञ्चायती उदय र राज्यसञ्चालन

वि.सं. २०१५ मा राजा महेन्द्रले संसद् निर्वाचनको घोषणा गरेपछि बनेको सल्लाहकार सभामा थापा अध्यक्ष नियुक्त भए। वि.सं. २०१७ पुस १ पछि संसदीय व्यवस्था अन्त्य भई निर्दलीय पञ्चायती ढाँचा स्थापना हुँदा, उनी मन्त्रीबाट उक्लँदै मन्त्रीपरिषद्को उपाध्यक्ष र अन्ततः अध्यक्षसमेत बने। पञ्चायती व्यवस्थाको आरम्भिक प्रधानमन्त्रीका रूपमा समेत उनी उल्लेखित छन्।

नियुक्ति, मन्त्रालय सम्हालाइ र विधि–सुधार

सन् १९६३ मा कुनै निर्वाचनमा भाग नलिएको अवस्थामा उनी राष्ट्रिय पञ्चायतमा मनोनयन भए। त्यसयता मन्त्रीपरिषद्को अध्यक्षसमेत बन्दै अर्थ, कानुन, न्याय र सामान्य प्रशासन जस्ता महत्वपूर्ण संयन्त्र सम्हाले। यस अवधिमा भूमिबिर्ता व्यवस्थाको अन्त्यतर्फ पहल भयो, मोही अधिकार मजबुत पार्ने तथा भूमिसुधार प्रवर्द्धन गर्ने नीतिगत खाकाहरू अगाडि सारिए।

थापा मुलुकी ऐनको निर्माण र कार्यान्वयन प्रक्रियामा पनि सम्बद्ध ठहरिए, जसले अछुत प्रथाको अन्त्यतर्फ कानुनी व्यवस्था बलियो बनायो र महिलालाई मतदान अधिकारजस्ता सामाजिक प्रावधान अघि बढाइएका कामहरूसँग उनको नाम जोडियो। सन् १९६६ मा संशोधित संविधानअन्तर्गत उनी पुनः प्रधानमन्त्री बने र १९६२ को संविधानको कार्यक्षेत्र जनमुखी बनाउने उद्देश्यले दोस्रो संशोधन ल्याए। लामो कार्यकाल उपयुक्त नदेखी सन् १९६७ मा उनले राजीनामा दिए।

अभिव्यक्ति, गिरफ्तारी र अनशन

अक्टोबर १९७२ मा इटुम–बहालको सार्वजनिक कार्यक्रममा उनले राजनीतिक रूपान्तरणबारे १३ बुँदामा माग राखेपछि उनलाई पक्राउ गरी नख्खु कारागारमा थुनियो। सन् १९७४ को मार्चमा व्यापक सुधार माग्दै उनले २१ दिनसम्म आमरण अनशन बसे। १९७९ मा प्रजातन्त्र पक्षधर प्रदर्शनपछि १९८० को जनमत सङ्ग्रहले पञ्चायती व्यवस्थालाई निरन्तरता दियो।

सन् १९८० को प्रधानमन्त्रीत्व र त्यसपछिका घटना

जनमतसंग्रहपछि १ जुन १९८० मा राजा वीरेन्द्रले थापालाई प्रधानमन्त्री नियुक्त गरे, राजनीतिक बन्दीहरूका लागि आममाफीको व्यवस्था पनि कापी गरियो। १९८१ को संसदीय निर्वाचनपश्चात पनि उनले पद सम्हाले। दुई वर्षपछि अविश्वास प्रस्तावमा बहुमत गुमेपछि सन् १९८३ मा उनले पदत्याग गरे।

सन् १९८३ देखि १९९० सम्म उनले नियमित धारणा प्रकाशन गर्दै सुधार विरोध गर्ने धारको आलोचना गरे र राजनीतिक–आर्थिक सुदृढीकरण आवश्यक ठहराए। उनका विचार प्रमुख पत्रपत्रिकाले उद्धृत गर्थे। सो अवधिमा उनका विचार प्रकाशित गर्ने एक सम्पादक पदम ठकुराठीमाथि प्राणघातक आक्रमणको प्रयास भयो, र पश्चिमतर्फ झलारीतर्फको यात्रामा थापा स्वयंमाथि पनि हत्या प्रयास भएको उल्लेख पाइन्छ।

वि.सं. २०५४ को सरकार र संवैधानिक प्रसङ्ग

वि.सं. २०५४ असोज २० मा नेपाली काँग्रेसको सहयोगमा उनको नेतृत्वमा सरकार गठन भयो। त्यसपछि पौष २४ मा उनले संसद् विघटनको सिफारिस गरे। पौष २९ मा राजाबाट सर्वोच्च अदालतसँग राय मागियो, र २०५४ माघ २२ मा विशेष अधिवेशन बोलाउन सकिने कानुनी व्यवस्था मान्य हुनुपर्ने राय आयो। त्यसअनुसार राजाले विघटन रद्द गरे।

उक्त घटनाक्रमपछि राप्रपा फुटेर लोकन्द्रबहादुर चन्दको नेतृत्वमा राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (चन्द) बनेको उल्लेख छ। २०५४ चैत्र २८ मा थापाले प्रधानमन्त्री पदबाट राजीनामा दिए।

अन्य शासनकाल र राजनीतिक मूल्याङ्कन

प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना पश्चात पनि उनी फेरि प्रधानमन्त्री बने, र राजा ज्ञानेन्द्रको शासनकालमा समेत कार्यकारी नेतृत्व सम्हालेको देखिन्छ। उनी छिमेकीसँगको सम्बन्धमा समेत समझदारी खोज्ने र बहसमा संयम अपनाउने परिपक्व नेतामध्ये एकका रूपमा परिचित थिए।

अन्तिम अवस्था र निधन

वि.सं. २०७२ वैशाख २ गते राति थापाको भारतस्थित मेदान्त अस्पतालमा निधन भयो। क्यान्सरको उपचारक्रममै उनको जीवन अन्त्य भएको बताइन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “सूर्यबहादुर थापा”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/सूर्यबहादुर_थापा (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). सूर्यबहादुर थापा [Surya Bahadur Thapa]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/सूर्यबहादुर_थापा

“सूर्यबहादुर थापा [Surya Bahadur Thapa].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/सूर्यबहादुर_थापा. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “सूर्यबहादुर थापा [Surya Bahadur Thapa].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/सूर्यबहादुर_थापा.

@misc{nepaliencyclopedia_472,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {सूर्यबहादुर थापा [Surya Bahadur Thapa]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%BE},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - सूर्यबहादुर थापा [Surya Bahadur Thapa]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%BE
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -