कीर्तीनिधि विष्ट नेपालको पञ्चायती व्यवस्था अवधिमा दुई पटक सरकारको नेतृत्वमा पुगेका पूर्वप्रधानमन्त्री हुन्। २०६० को दशकमा राजा ज्ञानेन्द्रद्वारा प्रत्यक्ष शासन सञ्चालन हुँदा उनी पुनः मन्त्रीपरिषद्को उपाध्यक्ष नियुक्त भए। कार्यशैलीमा सादगी र नैतिकतामा जोड दिने नेताका रूपमा पहिचान बनेको थियो। २०३० असार २५ को सिंहदरबार आगलागीपछिको राजीनामाले उनको राजनीतिक छविमा विशेष स्थान बनायो।
प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा
विष्टको जन्म १५ जनवरी १९२७ (वि.सं. १९८३ पुस) मा काठमाडौँको ठमेलनजिकै वटू टोलमा भयो। थरले विष्ट भए पनि उनी उपाध्याय ब्राह्मण परिवारका सन्तान हुन्; पितृ पक्ष राजपुरोहित र मातृ पक्ष राजघरानाका पाँडेहरूसँग सम्बन्ध भएको उल्लेख पाइन्छ। विद्यालय सञ्चालन नहुँदाको समयमा अक्षर पहिचान मावली घरमै सिके। पछि दरबार हाई स्कूलबाट एसएलसी तृतीय श्रेणीमा उत्तीर्ण गरे, त्रिचन्द्र क्याम्पसबाट बीए पास गरे, र लखनऊस्थित संस्थाबाट राजनीतिशास्त्रमा एमए पूरा गरे।
आरम्भिक राजनीतिक संलग्नता
विष्टको राजनीतिक यात्रा विद्यार्थीजीवनमै सुरु भयो। सन् १९४९ तिर लखनऊमा पढ्ने क्रममा उनको भेट डिल्लीरमण रेग्मीसँग भई राष्ट्रिय कांग्रेसमा आवद्ध भए। संगठनात्मक गतिविधिमा उनी सक्रिय रहे, काठमाडौँको सानो गौचरनमा सम्बोधनसमेत गरेका थिए। एमएपछि स्वदेश फर्केर काठमाडौँमा राजनीतिशास्त्र पढाए र डिल्लीबजारको वयस्क विद्यालयमा पनि अध्यापन गरे। राष्ट्रिय कांग्रेसमा महासचिव र कार्यवाहक अध्यक्षसमेत बनेका उनी ०१७ सालमा राजा महेन्द्रको कदमको समर्थन गरेपछि पञ्चायती राजनीतितर्फ उन्मुख भए।
पञ्चायतकालीन सत्ता यात्रा
पञ्चायत आरम्भमा विष्ट दौडाहा टोलीको अध्यक्ष बने। ०१८ सालमा संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभामा भाग लिए। सोही वर्ष मंसिर २९ मा उनी राष्ट्रिय निर्देशन मन्त्री नियुक्त भए। ०१९ साल असार १८ मा सरकार पुनर्गठित हुँदा उनी शिक्षामन्त्री बने; चैत २० देखि डा. तुलसी गिरी अध्यक्ष बनेपछि शिक्षा, निर्माण, सञ्चार र यातायातजस्ता क्षेत्रमा उनको जिम्मेवारी बढ्यो। ०२० साल चैत २० मा उनलाई शिक्षासँगै परराष्ट्रसमेत दिइयो।
०२१ साल माघ १३ को पुनर्गठनमा सूर्यबहादुर थापा अध्यक्ष बनेपछि विष्ट दोस्रो बरियतामा उक्लिए र परराष्ट्र, भूमिसुधार, कृषि तथा खाद्य सम्हाले। ०२२ साल माघ ८ मा ती मन्त्रालयहरू अन्य मन्त्रीलाई गए पनि ०२३ साल साउन १६ देखि उपाध्यक्षका हैसियतमा उनले फेरि परराष्ट्र र शिक्षा हेरचाह गरे। ०२३ साल माघ १४ मा शासन संरचना प्रधानमन्त्री/उपप्रधानमन्त्रीमा रूपान्तरण हुँदा थापा प्रधानमन्त्री र विष्ट उपप्रधानमन्त्री बने; ०२४ साल जेठ १५ मा उनी उपप्रधानमन्त्रीसँगै परराष्ट्र र आर्थिक योजना सम्हाल्थे। ०२५ साल चैत्र २५ मा विष्ट प्रधानमन्त्री नियुक्त भए र अर्थ, सामान्य प्रशासन तथा राजदरबारसम्बन्धी जिम्मेवारीसमेत उनको भागमा आयो। ०३० साल साउन १ मा नगेन्द्रप्रसाद रिजाल प्रधानमन्त्री बन्नु अघिसम्म सरकारले उनको नेतृत्व पायो। फेरि ०३४ साल भदौ २७ मा उनी दोस्रो पटक प्रधानमन्त्री बने र ०३६ साल जेठ १६ मा सूर्यबहादुर थापा प्रधानमन्त्री नहुन्जेलसम्म पदमा रहे।
सिंहदरबार आगलागी र नैतिक राजीनामाहरू
०३० साल असार २५ राति करीव १० बजे सिंहदरबारमा भीषण आगलागी भयो। विद्युत् सर्ट भएको सूचना पाएका प्रधानमन्त्री विष्ट बालुवाटारबाट निस्केर राष्ट्रिय पञ्चायत भवन नजिकैबाट घटनाक्रम हेरे। शाही नेपाली सेनाले रातभर नियन्त्रण गर्न खोज्दा अगाडिको भाग मात्र जोगियो। उनले त्यहीँ रात बिताए र बिहान सरकारले जिम्मेवारीपूर्वक चलाउन नसकिएको ठहर गर्दै राजीनामा गरे। রাজা वीरेन्द्रले राजीनामा फिर्ता लिन आग्रह गरे पनि उनले अस्वीकार गरे। भारतीय राजदूतले पनि नदिन सुझाएपछि उनले सामान्य रेल दुर्घटनामा समेत लालबहादुर शास्त्रीद्वारा गरिएको राजीनामाको उदाहरण दिएका थिए।
०३६ साल बैशाख १९ मा विद्यार्थी आन्दोलन चर्किएपछि उनले शिक्षामन्त्रीबाट नैतिक आधारमा अलग भए। ०३६ साल जेठ १० मा राष्ट्रिय पञ्चायतको अधिवेशन समीप आएकाले नयाँ प्रधानमन्त्रीको सिफारिस त्यहीँबाट होस् भन्ने इच्छाअनुरूप उनले दोस्रो पटक प्रधानमन्त्री पद त्यागे।
परराष्ट्र नीति र राष्ट्रियता सम्बन्धी धारणा
परराष्ट्रमन्त्रीका रूपमा विष्टले राष्ट्रियताका प्रश्नमा कडाइ देखाएको भनाइ पाइन्छ। चीन सीमासम्बद्ध नेपाली भूभागभित्र रहेका भारतीय चेकपोस्टहरू उनको पालामा हटाइएका उल्लेख स्रोतहरूमा भेटिन्छ। भारतमै अध्ययन गरे पनि भारतीय राजनीतिक हस्तक्षेपप्रति असन्तुष्टिको धारणा राख्ने गरिएको व्याख्या छ। नेपाल–चीन सम्बन्ध सुदृढीकरणतर्फ उनको झुकाव देखियो भन्ने मत पाइन्छ।
बहुदलपश्चात् गतिविधि र निर्वाचन
बहुदल आएपछि विष्ट तुलनात्मक रूपले लो प्रोफाइलमै रहे। ०५१ सालमा काठमाडौँ–३ बाट राष्ट्रिय पञ्चायतकालपछि गठन गरिएको राष्ट्रिय जनता परिषद्को तर्फबाट प्रतिनिधि सभा निर्वाचन लडे र ११८० मत पाए; पार्टीले देशभर २८ उम्मेदवार उठाउँदा ८९३१ मत प्राप्त भयो। ०५६ सालमा त्यही क्षेत्रबाट पुनः उम्मेदवार बने र ३६५ मतमा सीमित रहे; पार्टीलाई देशभर ३७९९ मत आयो। ०१८ देखि ०३६ सम्मका नियुक्तिहरू आमनिर्वाचनविनै राजाबाट मनोनयनद्वारा भएका थिए। ०६१ साल माघ २० (केही स्रोतअनुसार माघ १९) मा राजा ज्ञानेन्द्रले प्रत्यक्ष शासन लिएपछि उनी पुनः मन्त्रिपरिषद् उपाध्यक्ष बने र ०६३ साल बैशाखको जनआन्दोलनसम्म डा. तुलसी गिरीसँगै त्यही जिम्मेवारीमा रहे।
व्यक्तित्व, पारिवारिक सन्दर्भ र निधन
विष्ट कार्यशैलीमा सादगी, पदलोलुपतादेखि दूरी र शुद्ध आचरणका निम्ति चिनिन्थे। समकालीनहरूका अनुसार उनका अभिव्यक्तिहरू मध्यम र संयत रहन्थे; उनी गणतन्त्रवादी थिएनन् तर कठोर शासनशैली अपनाएको आरोप उनीमाथि देखिँदैन। पारिवारिक पक्षमा कान्छा छोराको निधन पहिले भइसकेको र जेठा छोरा विनोद विष्ट मिर्गौला रोगी रहेको उल्लेख छ। उनकाे देहावसान ११ नोभेम्बर २०१७ मा भयो र अन्त्येष्टि आर्यघाटमा गरिएको थियो।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “कीर्तीनिधि विष्ट” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q2267879
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक १००/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “कीर्तीनिधि विष्ट”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/कीर्तीनिधि_विष्ट (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). कीर्तीनिधि विष्ट [Kirtinidhi Bista]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/कीर्तीनिधि_विष्ट
“कीर्तीनिधि विष्ट [Kirtinidhi Bista].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/कीर्तीनिधि_विष्ट. Accessed 12 November 2026.
Nepali Encyclopedia Editors. “कीर्तीनिधि विष्ट [Kirtinidhi Bista].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/कीर्तीनिधि_विष्ट.
@misc{nepaliencyclopedia_445,
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
title = {कीर्तीनिधि विष्ट [Kirtinidhi Bista]},
howpublished = {Nepali Encyclopedia},
year = {2026},
url = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BF_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F},
urldate = {2026-11-12},
note = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}TY - ELEC AU - Nepali Encyclopedia Editors TI - कीर्तीनिधि विष्ट [Kirtinidhi Bista] T2 - Nepali Encyclopedia PY - 2026 DA - 2026/11/12 UR - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BF_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F Y2 - 2026/11/12 LA - ne ER -
स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/कीर्तीनिधि_विष्ट · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
