सन्दुक रुइत

सन्दुक रुइत नेपाली नेत्रविज्ञानका प्रख्यात चिकित्सक तथा तिलगंगा आँखा केन्द्रका संस्थागत प्रमुख हुन्। सरल र किफायती मोतियाबिन्दु शल्यकर्मको रूपान्तरणकारी विधि ‘रुइतेक्टोमी’को सुरुआत गरेर उनले अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता पाए। उनको व्यक्तिगत शल्यकला अनुभव एक लाखभन्दा बढी मोतियाबिन्दु अपरेशनमा नापिन्छ। ताप्लेजुङ जिल्लाको ओलाङचुङगोला जन्मथलो भएका रुइतलाई ‘दृश्यका देवता’ भन्ने सम्बोधन व्यापक छ।

प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा

उनको बाल्यकाल दूरदराजको हिमाली बस्ती ओलाङचुङगोलामै बित्यो, जहाँ पुग्न सदरमुकामबाट धेरै दिनपछिको पैदलयात्रा पर्थ्यो। परिवारमा छ सन्तानमध्ये तीनजनाको कलिलै उमेरमा निधन भएको उल्लेख पाइन्छ। डाक्टरी पढ्ने चाहनाले उनले करिब १५ दिन पैदल हिँडेर दार्जिलिङ पुगेर मिशनरी विद्यालय ‘सेन्ट रोबर्ट्स’मा भर्ना लिए। सन् १९६२ को चीन–भारत युद्धका कारण त्यहाँका विद्यालय बन्द हुँदा उनलाई बुबाले काठमाडौँ ल्याई सिद्धार्थ वनस्थली स्कूलमा अध्ययन गराए। सन् १९७० मा उनले एसएलसी प्रथम श्रेणीमा पास गरेपछि त्रिचन्द्र कलेजमा आइएससी अध्ययन गरे र छात्रवृत्तिमा लखनऊस्थित किङ जर्ज मेडिकल कलेजमा एमबीबीएस पढ्न गए।

चिकित्सकीय यात्रा

एमबीबीएस पूरा गरेपछि उनले नेपाल फर्केर वीर अस्पतालमा करिब तीन वर्ष सामान्य चिकित्सकका रूपमा सेवा गरे। त्यसपछि उच्च अध्ययनका लागि भारतको अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्थान (एम्स)मा एमडी तहको अध्ययन सुरु गरी तीन वर्ष बिताए। सन् १९८४ तिर उनी नेपाल फर्किए र त्रिपुरेश्वर आँखा अस्पतालमा कार्यरत भए। उपलब्ध विवरणअनुसार उनले त्यही कार्यकालका बीचमा सन् १९८७ मा एक वर्षका लागि अस्ट्रेलियामा अध्ययन–अवलोकन यात्रा पनि गरे, यद्यपि त्रिपुरेश्वरमा «आठ वर्ष काम गरेपछि» भन्ने समयरेखा र «१९८७ मा अध्ययन» भन्ने उल्लेखबीच स्रोतहरूमा क्रमबारे अस्पष्टता देखिन्छ।

‘रुइतेक्टोमी’ र शल्यकला

रुइतले मोतियाबिन्दुको उपचारलाई साधारण उपकरण र कम खर्चमा सम्पन्न गर्न सकिने ‘रुइतेक्टोमी’ विधि प्रवर्द्धन गरे। यस पद्धतिले स्रोत–साधन सीमित भएका स्थानमा पनि प्रभावकारी शल्यकर्म सम्भव बनायो। उनको अग्रसरताले हजारौँ बिरामीले कम लागतमा दृष्टि फर्काउने अवसर पाएका छन्। उनले व्यक्तिगत रूपमा एक लाखभन्दा बढी मोतियाबिन्दु अपरेशन सम्पन्न गरेको संख्या उल्लेख गरिएको छ।

तिलगंगा आँखा केन्द्र

नेपालमै समर्पित आँखा उपचार तथा प्रशिक्षण संस्थान स्थापना गर्ने उनको सोचलाई अस्ट्रेलियाका चिकित्सक डा. हलोजले साथ दिए। सो परिकल्पनालाई मूर्तरूप दिन फ्रेड हलोज फाउन्डेसन, नेपाली साहित्यकार जगदीश घिमिरे, कलाकार जोडी मदनकृष्ण–हरिवंशलगायत केही अभियन्ता र सहयोगीले योगदान दिए। यसै सहकार्यको परिणामस्वरूप १९९४ जुनमा तिलगंगामा आँखा केन्द्र स्थापना भयो, जसले उपचारसँगै मानव संसाधन तालिमको भूमिकासमेत सम्हालिरहेको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय सेवा र पहिचान

रुइतले विकासोन्मुख धेरै देशमा पुगेर शल्यकला तथा प्रशिक्षणमार्फत सेवा विस्तार गरे। अस्ट्रेलियामा अध्ययनका बेला अमेरिका, युरोप र त्यही देशबाट रोजगारी प्रस्ताव आएको उल्लेख छ, तर उनले नेपालमै फर्कने निर्णय लिएका थिए। उत्तर कोरियामा गरिएको उनको कार्यलाई नेशनल ज्योग्राफिकले वृत्तचित्रका रूपमा प्रसारित गरेको तथ्य सार्वजनिक छ। यी गतिविधिले उनलाई क्षेत्रीयभन्दा पर विश्व–स्तरको पहिचान दिलायो।

सम्मान र मान्यता

उनका कामका कारण उनी धेरै प्रतिष्ठित सम्मानले विभूषित भएका छन्। प्रमुख रूपमा:

• रमन म्याग्सेसे पुरस्कार — सन् २००६ (यसै पुरस्कारको मितिबारे केही स्रोतमा वि.सं. २०११ भदौ १९, शनिबार उल्लेख, जसमा मतभेद छ)।
• पद्मश्री — भारत सरकारद्वारा सन् २०१८।
• प्रधानमन्त्री राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार — नेपाल सरकारद्वारा सन् २०१९।
• ईसा पुरस्कार — बहरीनका राजाद्वारा सन् २०२३।

लोकप्रिय पहिचानका रूपमा उनलाई ‘दृश्यका देवता’ भनेर सम्बोधन गरिन्छ, जसले उनको सामाजिक प्रभाव र जनविश्वासलाई प्रतिबिम्बित गर्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “सन्दुक रुइत।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%95_%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%87%E0%A4%A4। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). सन्दुक रुइत. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%95_%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%87%E0%A4%A4

@misc{ne_398,
  title = {सन्दुक रुइत},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%95_%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%87%E0%A4%A4}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}