तिलगङ्गा आँखा अस्पताल

तिलगङ्गा आँखा अस्पताल नेपालमा अवस्थित एक प्रमुख नेत्र-स्वास्थ्य संस्था हो, जसले सुलभ र व्यवस्थित सेवा मार्फत राष्ट्रिय सन्दर्भमा महत्त्व स्थापित गरेको छ। सन् १९९४ मा तिलगङ्गा (काठमाडौं)मा स्थापना गरिएको यस केन्द्र गैरसरकारी स्वरूपको हो र नेपाल अन्धोपन नियन्त्रण कार्यक्रम (सन् १९९२) सँग जोडिएर अघि बढेको हो। आँखा उपचार, शिक्षा–तालिम, प्रत्यारोपण र प्रविधिमैत्री शल्यक्रिया यसका मुख्य पहिचान हुन्।

इतिहास र स्थापना

अस्पतालको स्थापना सन् १९९४ मा काठमाडौंको तिलगङ्गा क्षेत्रमा गरिएको हो। यसलाई सन् १९९२ मा प्रारम्भ भएको नेपाल अन्धोपन नियन्त्रण कार्यक्रमअन्तर्गत एक गैरसरकारी संस्थाका रूपमा अघि बढाइएको उल्लेख पाइन्छ। प्रारम्भदेखि नै पहुँचयोग्य शुल्क र संरचित सेवाका कारण यसले ख्याति बनाएको छ। यसको प्रारम्भिक अवधारणादेखि सञ्चालनसम्ममा नेत्ररोग विशेषज्ञ सन्दुक रुइतको केन्द्रीय भूमिका उल्लेखित छ।

संस्थागत संरचना र साझेदारी

अस्पतालले सेवा सजिलो बनाउन विभिन्न विभागहरूमा काम बाँडेर सञ्चालन गर्ने नीति अपनाएको छ। यसलाई अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा हिमालयन क्याटर्याक्ट प्रोजेक्ट र द फ्रेड हलोज फाउन्डेसन जस्ता संस्थाले साझेदारका रूपमा साथ दिएका छन्। प्रशासनिक सुदृढीकरणसँगै सेवा-प्रवाहको विस्तारमा यी साझेदारहरूको भूमिका उल्लेख गरिएको छ।

सेवा तथा विभाग

बाहिरङ्ग (ओपीडी) विभाग सामान्य परीक्षण वा भर्ना आवश्यक नपर्ने बिरामीका लागि चलाइन्छ, जसअन्तर्गत आँखा सम्बन्धी विविध सेवाहरू उपलब्ध गराइन्छन्। आकस्मिक सेवा २४ घण्टा सञ्चालन हुन्छ। शनिबार बाहेक अन्य दिन बिहान ८ बजेदेखि ३ बजेर ३० मिनेटसम्म सेवा खुला रहने व्यवस्था गरिएको छ। अस्पतालले आवश्यक उपकरण र जनशक्ति सहितका सेवा मात्र नभई, विभिन्न स्थानमा पुगेर स्वास्थ्य कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने कार्य पनि गर्दै आएको छ।

शैक्षिक तथा तालिम कार्यक्रम

संस्थामा दुई प्रकारका प्रमुख शैक्षिक कार्यक्रम सञ्चालन हुने उल्लेख छ। पहिलो, स्वास्थ्य विज्ञानसम्बन्धी स्नातकोत्तर तहमा नेत्र-विषयक ३ वर्षे कार्यक्रम राहदानी प्राप्त छ, जसलाई प्राविधिक शिक्षा तथा व्यावसायिक तालिम परिषद् (सीटीईभिटी)ले मान्यता दिएको बताइएको छ। सो कार्यक्रमअन्तर्गत पहिलो र दोस्रो वर्षको अध्ययन तिलगङ्गामै हुने, अन्तिम वर्षका लागि विद्यार्थीलाई अन्य आँखा अस्पतालमा तालिममा पठाइने व्यवस्था गरिएको छ। कार्यक्रम पूरा भएपछि विद्यार्थीको नाम नेपाल हेल्थ काउन्शिलमा Grade II स्वास्थ्यकर्ता रूपमा दर्ता गर्न मिल्ने भनिएको छ।

दोस्रो, एम.डी. इन अप्थाल्मोलोजी (MD in Ophthalmology) ३ वर्षे कार्यक्रम पनि सञ्चालनमा रहेको उल्लेख छ, जसलाई नाम्सद्वारा मान्यता प्राप्त भनिएको छ। दुवै कार्यक्रमको उद्देश्य योग्य नेत्र-स्वास्थ्य जनशक्ति उत्पादन गरी देशभरका आँखा अस्पताल र केन्द्रहरूमा सेवा अभिवृद्धि गर्नु हो।

कोर्निया प्रत्यारोपण र आँखा बैंक

अस्पतालमा आँखा बैंक (Eye Bank) स्थापना गरी कोर्निया प्रत्यारोपण सेवा सञ्चालन भएको छ। सन् १९९४ देखि निरन्तर प्रत्यारोपण हुँदै आएको र अहिलेसम्म ६ हजारभन्दा बढी व्यक्तिको दृष्टि फर्काउन सफल भएको दाबी गरिएको छ। वार्षिक रूपमा करिब १२०–१५० जनामा यस्तो शल्यक्रियाको आवश्यकता पर्ने भनिएको छ। प्रत्यारोपणमा करिब २५ हजार खर्च पर्न सक्ने भए पनि केन्द्रले निःशुल्क सेवा उपलब्ध गराउने प्रबन्ध रहेको जानकारी दिइएको छ।

क्याट्यार्याक्ट शल्यक्रिया र लेन्स उत्पादन

अस्पतालले क्याट्यार्याक्ट शल्यक्रिया प्रयोजनका लागि इन्ट्राअकुलर लेन्स उत्पादन गर्ने व्यवस्थासमेत गरेको छ। यसले क्याट्यार्याक्ट उपचारमा आवश्यक सामग्रीको स्थानीय आपूर्तिमा टेवा पुगेको बताइन्छ।

लेजर शल्यक्रिया

चस्माको आवश्यकताबाट मुक्त हुन चाहने बिरामीका लागि अस्पतालले लेजर प्रविधिद्वारा रेफ्राक्टिभ शल्यक्रिया सञ्चालन गरेको छ। विदेशमा सीमित रूपमा मात्र पाइने यस प्रकारको उच्च लागत शल्यक्रिया नेपालमै पहिलो पटक सुलभ दरमा उपलब्ध गराइएको दाबी गरिएको छ। लेजर पद्धतिलाई ‘स्माइल’ प्रविधि भनिने उल्लेख छ, जसअन्तर्गत दृष्टि सन्तुलनका लागि नानीभित्रको पत्र–सम्बन्धी भागमा सूक्ष्म सुधार गरिन्छ।

भारतमा करिब अढाइ लाख भारूसम्म र अन्य देशमा २–८ लाख रुपैयाँ आँकलन गरिने यस शल्यक्रिया तिलगङ्गामा करिब ८० हजारमा उपलब्ध गराइएको दाबी छ। विपन्न वर्गका लागि निःशुल्क व्यवस्थाको प्रावधानसमेत उल्लेख गरिएको छ। संसारभर लेजर शल्यक्रिया गर्ने विशेषज्ञ थोरै रहेको र तीमध्ये नेपालका शाश्वत ढुंगेल पनि पर्दछन् भन्ने दाबी गरिएको छ। नेपालमा हालसम्म माइनस १४ देखि प्लस ६ पावर दायरा भएका बिरामीमा यो प्रविधि अपनाइएको बताइन्छ। शल्यक्रियाको पूर्व-जाँचमा बेलायतका डा. ड्यानलगायत विशेषज्ञ टोलीले कम्प्युटरमार्फत रिपोर्ट हेरी सल्लाह दिने व्यवस्था रहेको जानकारी दिइएको छ।

स्थान र सम्पर्क

अस्पतालको ठेगाना गौशाला (काठमाडौं)मा रहेको छ। सम्पर्कका लागि इ–मेल info@tilganga.org राखिएको छ। फोन ९७७–१–५९७००४८, ४४९३७७५, ४४९३६८४ र फ्याक्स ९७७–१–४४७४९३७ उपलब्ध छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “तिलगङ्गा आँखा अस्पताल”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/तिलगङ्गा_आँखा_अस्पताल (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). तिलगङ्गा आँखा अस्पताल [Tilganga Eye Hospital]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/तिलगङ्गा_आँखा_अस्पताल

“तिलगङ्गा आँखा अस्पताल [Tilganga Eye Hospital].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/तिलगङ्गा_आँखा_अस्पताल. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “तिलगङ्गा आँखा अस्पताल [Tilganga Eye Hospital].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/तिलगङ्गा_आँखा_अस्पताल.

@misc{nepaliencyclopedia_399,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {तिलगङ्गा आँखा अस्पताल [Tilganga Eye Hospital]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%97%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%BE_%E0%A4%86%E0%A4%81%E0%A4%96%E0%A4%BE_%E0%A4%85%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B2},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - तिलगङ्गा आँखा अस्पताल [Tilganga Eye Hospital]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%97%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%BE_%E0%A4%86%E0%A4%81%E0%A4%96%E0%A4%BE_%E0%A4%85%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B2
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -