लोक सेवा आयोग (नेपाल) नेपालमा निजामती सेवाका पदहरू पूर्ति गर्न निष्पक्ष र प्रतिस्पर्धात्मक विधिबाट योग्य उम्मेदवार छनौट गर्ने संवैधानिक निकाय हो। वि.सं. २००८ असार १ (१५ जून १९५१) मा प्रजातान्त्रिक व्यवस्थापछि यसको स्थापना भई निरन्तर रूपमा परीक्षा, सिफारिस र परामर्शका कार्यहरू हुँदै आएका छन्। आयोगको हैसियतलाई नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७ले स्वतन्त्र संवैधानिक अङ्गका रूपमा प्रतिष्ठित गरेको र नेपालको संविधान २०७२ले अधिकार–कर्तव्य विस्तृत रूपमा निर्दिष्ट गरेको देखिन्छ।
इतिहास र स्थापना
वि.सं. २००७ मा प्रजातन्त्रको आगमनसँगै सरकारी सेवामा प्रवेश, पदोन्नति र कारबाहीका विषयमा स्वतन्त्र निकायको आवश्यकता औपचारिक रूपमा पहिचान भयो। यसअघिका व्यवस्थामा वैधानिक कानुन, २००४ अनुसार ‘दरखास्त परिषद्’बाट कागजात र योग्यता जाँच हुने व्यवस्था देखिए पनि, पारदर्शी र केन्द्रीय छनौट संयन्त्रको खाँचो थियो। सो सन्दर्भमा अन्तरिम शासन विधान, २००७ को धारा ३७ बमोजिम वि.सं. २००८ असार १ गते नेपाल पब्लिक सर्भिस कमिसन नामबाट आयोगको विधिवत् स्थापना गरियो।
कानुनी मान्यता र संरचना
आयोगलाई नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७ले स्वतन्त्र संवैधानिक आयोगको मान्यता दिएको छ। सोही संविधानको प्रावधानअनुसार एक जना अध्यक्ष र आवश्यकता अनुसार सदस्य रहने र तिनको कार्यकाल ६ वर्षको हुने व्यवस्था थियो। पदच्यूत गर्ने आधार र तरिका सर्वोच्च अदालतका न्यायाधीश सरह तोकिएको छ। नेपालको संविधान २०७२ ले आयोगका काम, कर्तव्य र अधिकारलाई पुनः परिभाषित गरेको छ। संवैधानिक व्यवस्थाअनुसार एक अध्यक्षसहित चार सदस्यसम्म राख्न सकिने संरचना रहेको बताइन्छ। स्रोतअनुसार अध्यक्षमा श्री उमेश प्रसाद मैनाली र सदस्यतर्फ श्रीमती विन्द्रा हाडा भट्टराई, डा. गोविन्द प्रसाद कुसुम, श्री श्रीपुरुष ढकाल, श्री व्रह्म देव राय र श्री कृष्ण चन्द्र झा पदासिन थिए।
काम, कर्तव्य र अधिकार
२०७२ को संविधानअनुसार आयोगका मुख्य काम र अधिकार यसप्रकार छन्:
- निजामती सेवाका पदहरूको लागि उपयुक्त उम्मेदवार छान्न परीक्षा सञ्चालन गर्नु।
- देहायका विषयमा सरकारले आयोगको परामर्श लिनु पर्ने: सेवाशर्तसम्बन्धी कानुन, नियुक्ति–बढुवामा अपनाउने सिद्धान्त, ६ महिनाभन्दा बढीको अस्थायी नियुक्तिको उपयुक्तता, सेवाभित्र वा अन्य सरकारी सेवाबाट सरुवा/बढुवाको उपयुक्तता, परामर्श नलिने पदबाट परामर्श लिनुपर्ने पदतर्फ स्थायी सरुवा वा बढुवाको विषय, र विभागीय सजायसम्बन्धी विषय।
- आवश्यक अन्य काम कानुनले तोकेबमोजिम गर्नु र हरेक वर्ष गरेको कार्यको वार्षिक प्रतिवेदन संसदमा पेश गर्नु।
छनौट प्रणाली र निष्पक्षता
लोक सेवा आयोग कार्यविधि ऐन, २०६६ बमोजिम आयोगले एउटा वा धेरै विधिको संयोजन प्रयोग गरेर छनौट गर्छ, जसमा खुला लिखित प्रतिस्पर्धा, खुला प्रयोगात्मक परीक्षा, चरणगत छनौट, अन्तर्वार्ता र आयोगले तोकेका अन्य विधि समावेश छन्। वार्षिक कार्यतालिका प्रकाशन गरी, सेवा/समूह/पदअनुसार चरण–चरणका प्रक्रिया अघि बढाइन्छ।
निष्पक्षता र गोपनीयता कायम गर्न प्रश्नपत्र निर्माण, परिमार्जन, उत्तरपुस्तिका कोडिङ, परीक्षण र अन्तर्वार्ता जस्ता कामलाई छुट्टाछुट्टै संयन्त्र र विज्ञहरूको संलग्नतामा सञ्चालन गरिन्छ। प्रश्नपत्रका बहु–सेटहरू विशेषज्ञबाट बन्द शिलबन्दी तरिकाले तयार गरी, परीक्षाका बेला संकेत–नम्बरको आधारमा छनोट गरिन्छ। उत्तरपुस्तिकामा बहु–कोडिङ गरी नामविहीन परीक्षण गराइन्छ र प्राप्ताङ्क ट्याबुलेशनपछि मात्र डिकोड गरिन्छ। अन्तर्वार्तामा दिने अंक पारदर्शी तर पृथक रेकर्डमा राखिन्छ, र लिखित अंक अन्तिम सिफारिसको चरणमै मात्र संयोजन गरिन्छ। धेरै उम्मेदवारी पर्ने पदहरूमा प्रारम्भिक Screening Test प्रणाली पनि प्रयोग गरिएको छ।
विज्ञापन, दरखास्त र सिफारिस
सम्बन्धित निकायबाट रिक्त दरबन्दीको माग आएपछि आयोगले ऐन–नियमका आधारमा पदसङ्ख्या निर्धारण गर्छ। त्यसपछि साप्ताहिक बुलेटिन र गोरखापत्र राष्ट्रिय दैनिकमा सूचना प्रकाशित गरिन्छ। साधारणतः २१ दिनको म्याद दिइन्छ र निर्धारण गरिएको दस्तुरको दोब्बर तिरेर थप ७ दिनमा पनि दरखास्त दिन सकिने व्यवस्था छ। दरखास्त आयोगका क्षेत्रीय निर्देशनालय तथा अञ्चलस्तरीय कार्यालयहरूमा, र केही स्थानमा जिल्ला हुलाकमार्फत पनि बुझाउन सकिन्छ; तर केन्द्रीय कार्यालय र मध्यमाञ्चल निर्देशनालयमा प्रत्यक्ष बुझाउने व्यवस्था हुँदैन। विज्ञापनअनुसार दरखास्त छानबिन गरी योग्य परीक्षार्थीलाई प्रवेशपत्र जारी गरिन्छ।
अन्तिम सिफारिसपछि राजपत्रांकित निजामती पदका नियुक्तिका लागि सम्बन्धित उम्मेदवारलाई (निजामती सेवाको हकमा) सामान्य प्रशासन मन्त्रालयमार्फत, र छुट्टै ऐन/नियमबाट सञ्चालित निकायको हकमा सो सम्बन्धित निकायमार्फत सिफारिस गरिन्छ। राजपत्र अनङ्कित तर्फ प्राथमिक रोजाइका कार्यालयमा सिफारिस गरिन्छ; एउटै कार्यालयमा धेरैको रोजाइ परेमा योग्यताक्रम उच्च भएकालाई प्राथमिकता दिइन्छ। सिफारिससँगै दरखास्तपत्र र शैक्षिक प्रमाणपत्रका प्रतिलिपिहरू सम्बन्धित निकायमा पठाइन्छ।
क्षेत्रीय संरचना र कार्यालय
आयोगको केन्द्रीय कार्यालय काठमाडौँको अनामनगरमा अवस्थित छ। क्षेत्रीय संरचनामा निम्न निर्देशनालयहरू समावेश छन्: पूर्वाञ्चल क्षेत्रीय निर्देशनालय, धनकुटा; पश्चिमाञ्चल क्षेत्रीय निर्देशनालय, पोखरा; मध्यपश्चिमाञ्चल क्षेत्रीय निर्देशनालय, वीरेन्द्रनगर (सुर्खेत); सुदूरपश्चिमाञ्चल क्षेत्रीय निर्देशनालय, दिपायल (डोटी); र मध्यमाञ्चल क्षेत्रीय निर्देशनालय, काठमाडौँ। अञ्चलस्तरमा (उदाहरणका लागि) इलामलगायतका कार्यालयहरूबाट दरखास्त संकलन तथा सेवा–सम्बन्धी सहजीकरणका कार्य गरिन्छ।
आवेदनका माध्यम
विज्ञापन खुलेपछि तोकिएको न्यूनतम योग्यताको आधारमा उम्मेदवारले कागजी फाराम वा अनलाइन माध्यमबाट दरखास्त दिन सक्छन्। अनलाइन दरखास्तका शुल्क अनलाइन भुक्तानी वा बैंक भौचरमार्फत बुझाउने सुविधा दिइएको छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “लोक सेवा आयोग (नेपाल)” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q15401956
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ८७/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “लोक सेवा आयोग (नेपाल)”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/लोक_सेवा_आयोग_(नेपाल) (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). लोक सेवा आयोग (नेपाल) [Public Service Commission (Nepal)]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/लोक_सेवा_आयोग_(नेपाल)
“लोक सेवा आयोग (नेपाल) [Public Service Commission (Nepal)].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/लोक_सेवा_आयोग_(नेपाल). Accessed 12 November 2026.
Nepali Encyclopedia Editors. “लोक सेवा आयोग (नेपाल) [Public Service Commission (Nepal)].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/लोक_सेवा_आयोग_(नेपाल).
@misc{nepaliencyclopedia_469,
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
title = {लोक सेवा आयोग (नेपाल) [Public Service Commission (Nepal)]},
howpublished = {Nepali Encyclopedia},
year = {2026},
url = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95_%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE_%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97_(%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2)},
urldate = {2026-11-12},
note = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}TY - ELEC AU - Nepali Encyclopedia Editors TI - लोक सेवा आयोग (नेपाल) [Public Service Commission (Nepal)] T2 - Nepali Encyclopedia PY - 2026 DA - 2026/11/12 UR - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95_%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE_%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97_(%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2) Y2 - 2026/11/12 LA - ne ER -
स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/लोक_सेवा_आयोग_(नेपाल) · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
