राष्ट्रिय जनमोर्चा

राष्ट्रिय जनमोर्चा नेपालको एक राजनीतिक दल हो, जसको औपचारिक सुरुआत वि.सं २०५१ मा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (मसाल)को वैधानिक मोर्चाका रूपमा भएको मानिन्छ। पार्टीका अध्यक्ष पूर्वउपप्रधानमन्त्री चित्रबहादुर केसी हुन्। वि.सं २०६२ पछि यो संगठन पुनः सक्रिय भई मोहनविक्रम सिंह नेतृत्वको मसालसँग कानुनी मोर्चा सम्बन्धमा रह्यो। दलको सांगठनिक बल मुख्यतया बाग्लुङ जिल्ला र प्युठान जिल्ला वरपर केन्द्रित छ। नीतिगत रूपमा यसले संघीयताको अस्वीकार र एकात्मक संरचनाभित्र अधिकार हस्तान्तरणको वकालत गर्दछ।

उत्पत्ति र वैधानिक मोर्चाको स्वरूप

दलको संरचना वि.सं २०५१ मा वैधानिक मोर्चा अवधारणाबाट विकसित भयो, जसले मातृ पार्टीका सिद्धान्त र कार्यक्रमलाई निर्वाचन तथा खुला राजनीतिक गतिविधिमा रूपान्तरण गर्ने उद्देश्य राख्यो। यस ढाँचाले भूमिगत कम्युनिष्ट संगठित शक्तिलाई वैधानिक मार्गबाट जनसम्पर्कमा जोड्ने काम गर्यो। पार्टीको नाम, चिनारी र नेतृत्व क्रमशः यही प्रवृत्तिसँग सम्बन्धित रहे।

प्रारम्भिक राजनीतिक गतिविधि (वि.सं २०४७–२०५०)

स्थापना अघिको चरणमा, वि.सं २०४९ को स्थानीय तहमा यस धाराले कृषक संगठनको नामबाट प्रतिस्पर्धा गरेको विवरण भेटिन्छ। आमनिर्वाचन २०४८ को सन्दर्भमा मातृ पार्टीले २०४६ को आन्दोलनको अन्त्यप्रति असन्तोष व्यक्त गर्दै, जनसत्ता प्रत्यायोजनको मागसहित त्यस निर्वाचन बहिष्कार गर्ने निर्णय लिएको थियो। सो राजनीतिक पृष्ठभूमिले वैधानिक मोर्चाको आवश्यकताबारे बहसलाई अझो स्पष्ट बनायो।

एकीकरण, विभाजन र पुनर्स्थापना (वि.सं २०५८–२०६४)

वि.सं २०५८ मा जनमोर्चा नेपाल बन्ने गरी वैधानिक मोर्चाहरू बीच एकीकरण भयो, जसले एकता केन्द्र–मसाल धाराको कानुनी प्रतिनिधित्व गर्‍यो। वि.सं २०६३ को जनआन्दोलन २०६३ताका जनमोर्चा सात-दलीय संयोजन सात दलीय गठबन्धनमा गइसकेपछि, चित्रबहादुर केसीले पार्टी छुट्याई राष्ट्रिय जनमोर्चा नाम पुनः लिनुभयो। अन्तरिम व्यवस्थापिकामा यस धाराका तर्फबाट तीन सदस्य रहेको उल्लेख छ।

संविधान सभा चरण (वि.सं २०६४–२०७२)

वि.सं २०६४ को संविधानसभा निर्वाचनअघि संगठन निर्वाचन आयोगमा दर्ता भयो र सो निर्वाचनमा चार सिट दिलाउन सफल रह्यो। वि.सं २०६६ मा महासचिव डिलाराम आचार्यलाई अनुशासन सम्बन्धी कारबाही गर्दै निष्कासन गरियो; पछि उनले राष्ट्रिय जनमोर्चा (नेपाल) नामक अर्को समूह गठन गरे। वि.सं २०७० को संविधानसभा निर्वाचनमा पार्टीले तीन सिट सुरक्षित गर्‍यो, जसले केन्द्रीय स्तरमा न्यूनतम उपस्थिति कायम गरेको संकेत दियो।

सङ्घीय नेपालमा भूमिका (वि.सं २०७२–हाल)

नेपालको संविधान जारी भएपछि, राष्ट्रिय जनमोर्चा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी) र एकीकृत नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी)सँग मिलेर सरकारमा प्रवेश गर्‍यो। यस अवधिमा पार्टी पहिलोपटक सत्तापक्षमा उभिँदै, अध्यक्ष चित्रबहादुर केसी उपप्रधान तथा सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्रालयको जिम्मेवारीमा नियोजित भए। स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४मा पार्टीले देशैभर १८६ सिट जित्यो, जसबाट बरेङ, झिमरुक र मालारानी गाउँपालिकामा अध्यक्ष पदसमेत हासिल भयो।

प्रतिनिधि सभा र प्रदेशसभा निर्वाचन, २०७४ अघि सोही वाम गठबन्धनसँग सहकार्य कायम राख्दै, संघीय संसदमा पार्टीले एक सिट पायो तर कानुनी थ्रेसहोल्ड पार गर्न सकेन। प्रदेश तहमा गण्डकी प्रदेशमा तीन र लुम्बिनी प्रदेशमा एक सिट हात लाग्यो। वि.सं २०७७ पछिको राजनीतिक संकटमा पार्टी नेपाली काङ्ग्रेस नेतृत्वको संयोजनको पक्षमा उभिदै केन्द्रीय सरकारप्रति बाह्य समर्थन र विश्वासको मत दियो; यस क्रममा शेरबहादुर देउवा नेतृत्वलाई सहयोगी भूमिका खेलेको जनाइएको छ।

यस प्रक्रियामा पार्टीलाई राष्ट्रिय सभामा एक कोटा प्राप्त भयो र त्यसबाट तुलप्रसाद विक निर्वाचित भए। पछिल्लो संघीय चुनावमा पनि पार्टीले प्रतिनिधि सभामा आफ्नो एक सिट जोगाएको देखिन्छ, यद्यपि समग्र मत प्रतिशत सीमित दायरा भित्र नै रह्यो। प्रदेश तहमा २०७९ मा गण्डकीमा उपस्थित नदेखिए पनि लुम्बिनीमा एक सिट कायम रह्यो।

चुनावी उपस्थिति र आधार क्षेत्र

दलको स्थायी प्रभाव क्षेत्रमा बाग्लुङ जिल्ला र प्युठान जिल्ला प्रमुख रूपमा उल्लेख गरिन्छ। स्थानीय तहमा २०७४ को परिणामले ग्रामीण तहमा जरा गाडिएको उपस्थिति देखायो, यद्यपि केन्द्रीय तहमा सिट संख्या न्यून रहँदै आएको छ। संघीय निर्वाचनहरूमा पार्टीले कहिले काहिँ प्रत्यक्ष वा समानुपातिक माध्यमबाट सीमित उपस्थितिद्वारा नीति-बहसमा प्रभाव पार्ने रणनीति अँगालेको देखिन्छ।

नेतृत्व र संगठनात्मक संरचना

पार्टीको नेतृत्वमा दीर्घकालदेखि चित्रबहादुर केसी छन्। महासचिव तहमा विभिन्न अवधिमा नवराज सुवेदी, डिलाराम आचार्य, सान्तबहादुर नेपाली, जनकराज शर्मा र मनोज भट्टले जिम्मेवारी सम्हालेको विवरण पाइन्छ। संगठित मोर्चा प्रयोजनका लागि पार्टीसँग अखिल नेपाल ट्रेड युनियन, अखिल नेपाल महिला सङ्गठन, अनेरास्ववियु (छैटौँ), अखिल नेपाल जनजाति परिषद्, जातीय समता समाज, अखिल नेपाल युवा सङ्गठन, रक्तिम सांस्कृतिक परिवार, अखिल नेपाल बुद्धिजीवी सङ्घ र अखिल नेपाल शिक्षक सङ्घ जस्ता सहायक संरचनाहरू छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “राष्ट्रिय जनमोर्चा”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राष्ट्रिय_जनमोर्चा (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). राष्ट्रिय जनमोर्चा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राष्ट्रिय_जनमोर्चा

“राष्ट्रिय जनमोर्चा.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राष्ट्रिय_जनमोर्चा. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “राष्ट्रिय जनमोर्चा.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राष्ट्रिय_जनमोर्चा.

@misc{nepaliencyclopedia_487,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {राष्ट्रिय जनमोर्चा},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF_%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BE},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - राष्ट्रिय जनमोर्चा
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF_%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BE
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -