रातो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा

रातो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा ललितपुरको पाटनमा मनाइने ऐतिहासिक रथपर्व हो, जसले काठमाडौँ उपत्यकाको सबैभन्दा लामो रथसञ्चारको पहिचान पाएको छ। प्रचलनअनुसार यो यात्रा वैशाख शुक्ल प्रतिपदामा सुरू भई असार शुक्ल चौथीमा टुंगिन्छ र अन्त्यमा जावलाखेलको ‘भोटोजात्रा’ सम्पन्न हुन्छ। कुल अवधिबारे विवरणहरूमा फरक पाइने हुँदा कतिपय स्रोतले करिब दुई महिना र केहीले करिब एक महिना भनिन्छ; अर्थात् स्रोतहरूमा मतभेद छ।

धार्मिक पहिचान र देवप्रतिष्ठा

यो जात्राको देवता रातो मच्छिन्द्रनाथलाई हिन्दू धर्ममा नाथ सम्प्रदायका आराध्यदेवका रूपमा र बौद्ध धर्ममा श्री करुणामय, पद्मपाणि आर्यावलोकितेश्वरका रूपमा मानिन्छ। नेवार समाजमा ‘बुंग द्यः’ नामले प्रचलित देवताको मूर्ति प्रारम्भमा म्हेपी डाँडाको माटोबाट प्रतिमा बनाई प्रतिष्ठा गरिन्छ। वैशाख कृष्ण प्रतिपदामा महास्नान, त्यसपछि वैशाख शुक्ल प्रतिपदामा रथारोहण, र अक्षयतृतीयाका दिन गौदान तथा शान्ति–स्वस्ति जस्ता विधिहरू पूरा गरिन्छ। चौथी तिथिमा श्री मीननाथलाई अगाडि राखी पुल्चोकमा स्वागतपछि नगरपरिक्रमा प्रारम्भ गरिने चलन छ।

उत्पत्ति, इतिहास र १२-वर्षे चक्र

लोककथ्य अनुसार, लामो अनावृष्टि हटाउन लिच्छवीकालीन नरेन्द्रदेव, काठमाडौँका वज्राचार्य गुरु बन्धुदत्त र पाटनका किसान रथचक्रले करुणामयलाई कामरूप–कामाख्याबाट ल्याएका भनिन्छ। अर्का स्रोतले जयदेव द्वितीयको कामरूप विजयसँग सम्बन्ध देखाउँछन्, त्यसैले मूल आगमनबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ। सिद्धिनरसिंह मल्लद्वारा उत्तरायण–दक्षिणायणका आधारमा पाटन र बुंगमतीबीच ६/६ महिना देवबास भागबन्डा गरिएको परम्परा उल्लेखित छ। जयस्थिति मल्लले शरदऋतुमा हुन्दाथ्यो भन्ने जात्रालाई वसन्तऋतुमा सारिएको अनुमान दिने अभिलेखीय सन्दर्भ उद्धृत छन्। नेपाल संवत् ८५२ को ठ्यासफुमा १२-वर्षे जात्रामा बुङमतीमै रथ निर्माण गरी दुवै ठाउँमा भोटो दुईपटक देखाइने प्रथाको उल्लेख पाइन्छ।

रथ निर्माण, संरचना र पेशागत भूमिका

रथ परम्परागत काठ–बेतको संयोजनबाट पुल्चोकमा तयार पारिन्छ, जहाँ फलामका किलाहरू बिना गाँठाका विधिबाट जोडिन्छ। यसको उचाइ ३२ हात, तला ३२ तह र पाङ्ग्राको परिधि पनि ३२ हात मानिने चलन छ। यँवालले बेत कँस्ने, बाराही समुदायले काठका काम तथा पाङ्ग्रा जडान, र बोसी थरले साइत हेरी जंगलबाट काठ छान्ने जिम्मा लिन्छन्। स्वयम्भूको माटोबाट नेकु कलाकारले देवप्रतिमाको निर्माण, चित्रकारहरूले रथको सजावट, र घकु सम्हाल्ने समूहले तानाइ नियमन गर्ने प्रबन्ध बसाल्छन्। काठ गोदावरी र मनहरीतिरबाट ल्याइने चलन र गुठी व्यवस्थाबाट पारिश्रमिक तथा सामाग्रीको जोहो गरिन्छ।

मार्ग, विधि र अनुष्ठान

रथ पुल्चोकबाट चालेपछि गाःबहाल, मंगलबजार, सुन्धारा, लगनखेल, कुमारीपाटी हुँदै जावलाखेलसम्म पुर्‍याइन्छ। लगनखेल नजिक महाबलि पूजामा राँगा, बोका, माछा र हाँसजस्ता प्रतीकात्मक बलि तथा ३२ पनेजूद्वारा पञ्चरक्षा पाठ गरिन्छ। त्यहाँको खरिबोट वरिपरि परिक्रमा गराइन्छ, थती टोलतर्फ सरत्तिर रथको टुप्पोबाट नरिवल खसाल्ने विधि सम्पन्न गरिन्छ, र अर्को बिहान ‘याकः मिसा’ भनिने महिलाले मात्र रथ तान्ने संस्कार गरिन्छ। जात्राका क्रममा मीननाथको सानो रथ अगाडि चल्ने, ऐतिहासिक खड्गहरू छत्रले ओढाई बोक्ने, र कुमारीको दर्शन गराउने परम्परा अवलम्बन गरिन्छ। ‘जावलाखेल’ नाम rice scattering को चलनसँग जोडिन्छ भन्ने व्युत्पत्तिको परम्परागत व्याख्या पनि यसै प्रसङ्गसँग सम्बन्धित मानिन्छ।

भोटो देखाउने प्रथा र शासनाध्यक्षको उपस्थिति

भोटोको कथा किसान वैद्य, नागराज कर्कोटक र हराएको रत्नजडित पोशाकसँग सम्बन्धित छ। पर्याप्त प्रमाण नआएकाले लिच्छवीकालीन गुणकामदेवले भोटो देवताकै जिम्मामा राखी रथयात्राको अन्तिम दिन सार्वजनिक प्रदर्शन गर्ने चलन बसालिएको भनाइ पाइन्छ। आज पनि गुठी संस्थानका अधिकारीले रथको बुर्जाबाट चारैतर्फ तीनपटक घुमाउँदै भोटो देखाउने विधि सम्पादन गर्छन्। राजतन्त्रकालमा राजाको, गणतन्त्रपछि राष्ट्रप्रमुखको उपस्थितिमा सील खोलेर देखाइने परम्परा निरन्तर छ; वि.सं. २०६५ मा कार्यकारी प्रमुखले पनि भोटो अवलोकन गरेका थिए। संस्कृतिविद् सत्यमोहन जोशीका अनुसार नवरत्नजडित कालो मखमली भोटोको दर्शन शुभफलदायी हुन्छ भन्ने सांस्कृतिक मान्यता प्रचलित छ।

स्थानान्तरण र देवबास

भोटो देखाएपछि देवप्रतिमालाई कलात्मक खटमा बसालेर बाजागाजासहित जावलाखेलबाट बुंगमतीस्थित मन्दिरमा पुर्‍याइन्छ र करिब ६ महिनासम्म विराजमान गराइन्छ। उत्तरायणमा पाटन र दक्षिणायणमा बुङमती बस्ने परम्परा व्यापक रूपमा पालना हुन्छ। चौधौँ शताब्दीका मन्दिरहरू—तःवहाल (पाटन) र जलस्थित शिखर शैली (बुङमती)—बीच देवबास स्थानान्तरण पुरातन अभ्यासका प्रमाणका रूपमा उद्धृत छन्।

अन्य सम्बन्धित परम्परा

लिच्छवी वा मल्लकालमा स्थापित अन्य मत्स्येन्द्रनाथ रूपहरू सेतो मत्स्येन्द्रनाथ (काठमाडौँ र नाला), र दोलखा तथा किर्तीपुर–चोभारका मत्स्येन्द्रनाथसँग पनि रथपरम्परा जोडिएको छ। नालाको रथयात्रा केही दशकअघिसम्म चल्दथ्यो तर अहिले बन्द भएको उल्लेख छ; चोभारमा रथयात्रा चलाइँदैन। पाटनको १२-वर्षे जात्राले औपचारिक मान्यता पाएको र बुङमतीबाट रथ तानेर ललितपुर नगरपरिक्रमा गराई पुनः बुङमतीमै फिर्ता गर्ने विधान अनुसरण गरिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “रातो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/रातो_मच्छिन्द्रनाथको_रथयात्रा (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). रातो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा [Rato Machhindranath Chariot Festival]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/रातो_मच्छिन्द्रनाथको_रथयात्रा

“रातो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा [Rato Machhindranath Chariot Festival].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/रातो_मच्छिन्द्रनाथको_रथयात्रा. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “रातो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा [Rato Machhindranath Chariot Festival].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/रातो_मच्छिन्द्रनाथको_रथयात्रा.

@misc{nepaliencyclopedia_824,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {रातो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा [Rato Machhindranath Chariot Festival]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8B_%E0%A4%AE%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%9B%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%B0%E0%A4%A5%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - रातो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा [Rato Machhindranath Chariot Festival]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8B_%E0%A4%AE%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%9B%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%B0%E0%A4%A5%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -