जयस्थिति मल्ल

जयस्थिति मल्ल मध्यकालीन नेपालका शासक हुन्, जो राजनीतिक पकड र समाजसुधारका लागि विशिष्ट ठहरिन्छन्। वि.सं. १४३७ तिर अर्जुन मल्ललाई बनेपा सारिएपछि सत्तामा उनको वर्चस्व स्थापित भयो। अव्यवस्थित प्रशासन, अर्थतन्त्र र सामाजिक आचरणलाई व्यवस्थित बनाउन उनले विधि–विधान र व्यवहारिक सुधारलाई प्राथमिकता दिए। वि.सं. १४५२ भदौमा उनको मृत्यु भएको उल्लेख पाइन्छ।

उदय र सत्ता सम्हालाइ

‘गोपालराजवंशावली’मा जयस्थिति मल्ललाई “दक्षिण मधेसबाट ल्याइएका” भनिएको छ। नेसं ४७४ (वि.सं. १४११; सन् १३५४ ई) आश्विन शुक्ल नवमीको दिन उनलाई भक्तपुर ल्याइयो र करिब पाँच महिनापछि राजलदेवीसँग वैवाहिक सम्बन्ध स्थापित गरियो। दरबारका भारदारहरूले बाहिरबाट आएको शासकका रूपमा असन्तुष्टि व्यक्त गरे पनि उनले सत्तामाथि दृढ नियन्त्रण कायम गरे।

स्रोतहरूमा वि.सं. १४३७ मा अर्जुन मल्ललाई बनेपा पठाइसकेपछि जयस्थिति मल्ल पूर्ण रूपले शासनसत्ता ग्रहण गरेको वर्णन छ। त्यसपछि उनको प्रशासनिक कठोरता र व्यवस्थापकीय क्षमता प्रस्ट देखिन थाल्यो।

वंश र उत्पत्तिको बहस

उनका नामरूपका पाठहरू—स्थिति मल्ल, स्थितिदेव, स्थितिराज मल्ल, जयस्थिति मल्ल, जयस्थितिराज मल्लदेव आदि—विविध रूपमा दर्ता छन्। ‘गोपालराजवंशावली’मा देवलदेवीद्वारा ल्याइएका र राजलदेवीसँग विवाह गराइएको उल्लेख छ। अर्को धाराले उनलाई सप्तरी क्षेत्रका द्रोणवार ब्राह्मण राजवंशका राजा पुरादित्यसिंहका कान्छा पुत्र “स्थितिदेव”सँग सम्बद्ध गर्ने प्रयास गरेको पाइन्छ।

यस सम्बन्धमा ज्योतिर्मल्लको नेसं ५३३ (सन् १४१३ ई) को पशुपतिनाथ क्षेत्रको अभिलेखमा “स्थितिदेव” नाम देखिन्छ। पछिल्ला मल्ल राजवंशका शासकहरूले हरिसिंहदेवलाई पुर्खा मानेको साक्ष्य ललितपुरको विश्वेश्वर मन्दिरको अभिलेख (राजा सिद्धिनरसिंह मल्ल) र प्रताप मल्लका अभिलेखमा पनि भेटिन्छ। यद्यपि प्रारम्भमै “वंश र परिवारबारे निश्चय छैन” भनिएको हुँदा, उत्पत्तिबारे स्रोतहरूमा मतभेद रहँदै आएको देखिन्छ।

देवलदेवीको भूमिका र दरबार

देवलदेवी (देवलक्ष्मीदेवी) भक्तपुरका राजा जयतुंग मल्लकी पुत्री र हरिसिंहदेवकी रानी थिइन्। दिल्ली सल्तनतका बादशाह गियासुद्दीन तुगलकले सिमरौनगढ आक्रमण गरेपछि (सन् १३२६ ई) शाही परिवार काठमाडौं उपत्यकातिर सरेको उल्लेख छ। बाटैमा हरिसिंहदेवको निधन भयो र देवलदेवीको प्रभाव करिब चार दशकसम्म भक्तपुरको राजसत्तामा देखियो; उनको मृत्यु सन् १३६६ ई मा भएको बताइन्छ।

उनकै अभिभावकत्वमा नातिनी राजलदेवी हुर्किइन् र जयस्थिति मल्लसँग वैवाहिक सम्बन्ध मार्फत् जयस्थितिको दरबारी स्थान क्रमशः दृढ बन्यो। देवलदेवीका नामसँग ‘विजयराज्ये’ लगायतका बिरुद जोडिएकाले उनको शक्तिशाली दर्जा स्पष्ट हुन्छ।

समाज–सुधार र प्रशासनिक परिवर्त्तन

स्रोत अनुसार उनले समाज र प्रशासनलाई विधिसम्मत बनाउन दीर्घकालीन सुधार लागू गरे। भारतबाट रघुनाथ झा, रामनाथ झा, किर्तिनाथ उपाध्याय, महिनाथ भट्टजस्ता विद्वान बोलाई मनुस्मृतिमा आधारित सामाजिक संरचना कार्यान्वयन गरिएको भनिन्छ। समाजलाई ४ जात र १८ वर्णमा वर्गीकृत गरी श्रम–विभाजनलाई नियमबद्ध गरिएको विवरण पाइन्छ।

जग्गाको नापजाँच गरेर उत्पादनक्षमतालाई मापदण्ड मानी अब्बल, दोयम, सीम र चाहार गरी चार तहमा वर्गीकरण गरियो। नापतौल प्रणालीमा माना, पाथी, ढक, तराजु आदिमा सुधार गरी एकरूपता खोजियो। जग्गा विक्री–विकास र बन्धक राख्ने कानुनी प्रबन्ध मिलाइयो। विवाहपछि महिलाले पुरुषको थर ग्रहण गर्ने प्रचलन विस्तार भएको दाबी पनि स्रोतमा उल्लेख छ।

व्यापार अभिवृद्धिका लागि तिब्बततर्फको कारोबार सुदृढ पार्ने पहल भयो र एक व्यापारिक टोली चीनतर्फ पठाइएको भनाइ भेटिन्छ। सांस्कृतिकतर्फ पशुपतिनाथ घाट नजिक लव–कुशसहितको राममन्दिर, ललितपुरको कुम्भेश्वर मन्दिर र उन्मत्त भैरवको स्थापना सम्बन्धी उल्लेखहरू स्रोतमा समावेश छन्।

नामरूप र अभिलेखीय साक्ष्य

उनका नामका विभिन्न रूपहरू अभिलेख तथा वंशावलीमा बटुलिएका छन्। नेसं ४७४ (वि.सं. १४११; सन् १३५४ ई) मा भक्तपुर प्रवेश र त्यसपछिको विवाहको समयरेखा ‘गोपालराजवंशावली’मा दर्ता छ। कान्तिपुर, ललितपुर र भक्तपुरका शासकहरू आफूलाई उनको वंशसँग जोड्ने परम्परा देखिन्छ, जसको प्रमाण अभिलेख तथा राजकीय विरुदमा भेटिन्छ।

उत्तराधिकार र मृत्यु

जयस्थिति मल्लको निधन वि.सं. १४५२ भदौमा भयो। उत्तराधिकारबारे स्रोतहरू एउटै मतमा छैनन्—कतिपयले सन्तान नथिएको भन्छन्, अन्य विवरणमा धर्म मल्ल (जन्म वि.सं. १४२४), ज्योतिर्मल्ल (जन्म वि.सं. १४३०) र कीर्तिमल्ल (जन्म वि.सं. १४३४) को संयुक्त शासनको उल्लेख छ। कालक्रमले गर्दा पछि ज्योतिर्मल्लले राज्य हात पारेको भनाइ स्रोतमा प्रस्तुत छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “जयस्थिति मल्ल”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/जयस्थिति_मल्ल (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). जयस्थिति मल्ल [Jayasthiti Malla]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/जयस्थिति_मल्ल

“जयस्थिति मल्ल [Jayasthiti Malla].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/जयस्थिति_मल्ल. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “जयस्थिति मल्ल [Jayasthiti Malla].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/जयस्थिति_मल्ल.

@misc{nepaliencyclopedia_188,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {जयस्थिति मल्ल [Jayasthiti Malla]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9C%E0%A4%AF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BF_%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - जयस्थिति मल्ल [Jayasthiti Malla]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9C%E0%A4%AF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BF_%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -