राई भाषा

राई भाषा शीर्षकले प्रायः किरात समुदायका राई समूहमध्ये प्रचलित अनेक मातृभाषाहरू जनाउँछ। यी भाषाहरू बहुविध रूपभित्र अट्ने भएकाले तिनलाई एउटै एककभन्दा भाषासमूहका रूपमा बुझिन्छ। प्रमुख प्रयोगक्षेत्र पूर्वी पहाड हो, तर बसाइँसराइका कारण देशभर र भारतका केही भागमा समेत उपस्थिति देखिन्छ। जनगणना २००१ का तथ्यले सबै जिल्लामा किरात राईहरूको वास रहेको देखाउँछ।

नाम, परिभाषा र दायरा

“राई भाषा” भन्ने प्रयोगले विभिन्न राई मातृभाषाहरूको साझा समूहलाई औँल्याउँछ। भाषाशास्त्रीहरूका लागि यी भाषाहरू आपसी सम्बन्ध, विभाजन र रूपमाधुर्यका आधारमा अध्ययनको क्षेत्र बनेका छन्। केही अनुसन्धानले तिनको एकै थरिको मूलबाट शाखीकरण भएको हुन सक्ने अनुमान प्रस्तुत गरेका छन्।

भौगोलिक फैलावट

पूर्वी नेपालका पहाडी जिल्लाहरू—जस्तै भोजपुर जिल्ला, ओखलढुंगा जिल्ला, खोटाङ जिल्ला, संखुवासभा जिल्ला, धनकुटा जिल्ला र उदयपुर जिल्ला—मा राई भाषाहरू बलियो रूपमा बोलिन्छन्। साथै सोलुखुम्बु जिल्ला, तेह्रथुम जिल्ला, इलाम जिल्ला, पाँचथर जिल्ला, सुनसरी जिल्ला, मोरङ जिल्ला र झापा जिल्लामा पनि परम्परागत समुदाय बसोबासमा छन्। नेपालबाहिर भारतका दार्जिलिङ, सिक्किम र आसाम क्षेत्रमा समेत राई भाषाका वक्ताहरू पाइन्छन्।

भाषिक अध्ययन र वर्ण प्रणाली

यी भाषाहरूको ध्वनि-संरचना निर्धारण लेख्य परम्परा बसाल्ने प्रारम्भिक काम मानिन्छ। सन् २०१०/११ तिर ‘लोहोरुङ’ र ‘दुङमाली’ भाषाका ध्वनि-तत्व निर्धारण कार्य आदिवासी जनजाति उत्थान प्रतिष्ठानको सहयोगमा सम्पन्न भएको उल्लेख छ। माधवप्रसाद पोखरेलको समन्वयमा नेपालका करिब ५० भाषामा यस्तै प्रकृतिका वर्ण-निर्धारण परियोजना सञ्चालन भएको दाबी गरिएको छ।

केही राई भाषामा ध्वनि-मानक नटुंगिँदै लेख्य अभ्यास सुरु गरिएको प्रसंग पनि देखिन्छ। सो अवस्थामा वर्तनी तथा शब्द-चयनमा प्रचलित नेपाली (खस) भाषाको प्रभाव बढ्ने सम्भावना रहेको बहस गरिएको छ।

प्रमुख राई मातृभाषाहरू

यस समूहमा सूचीकृत भाषाहरू अनेक छन्। स्रोतमा देिइएका प्रमुख नामहरूमा खालिङ, कुलुङ, थुलुङ, बाहिङ/बायुङ, उँबु चौरासे/वाम्बुले/ओम्बुले, नाछिरिङ, कोयी, दुमी, साम्पाङ, चाम्लिङ, पुमा, बान्तवा, मेवाहाङ, याम्फू, लोहरूङ, आठपरिया, बेलरिया, बुङ्ला, लाम्बिछोङ, छिन्ताङ, छिलिङ, तिलुङ र जेरूङ समाविष्ट छन्। ती भाषाका वक्ता मुख्यतः पूर्वी पहाडका माथिल्लो, मध्य र दक्षिणी भागमा फैलिएका छन्, यद्यपि शहरी केन्द्रहरूमा पनि सानो-सानो बस्ती बनेका छन्।

चुक्वापोहिङ र साम भन्ने नामहरूको संक्षिप्त चर्चा भेटिए पनि, तिनको विस्तृत विवरण उपलब्ध नभएको भनिएको छ। समग्र रूपमा करिब २५ जति राई भाषाको शैक्षिक उपयोग तथा संरक्षण सम्बन्धी व्यवस्था आवश्यक ठहरिएको अभिव्यक्ति स्रोतमा पाइन्छ।

प्रयोग, लेख्य परम्परा र शिक्षा

केही राई भाषामा प्राथमिक तह (कक्षा ५) सम्मका पाठ्यसामग्री प्रकाशित गरिएको दाबी भेटिन्छ। तर धेरै भाषामा शब्द-सङ्कलन, शब्दकोश निर्माण र मानक वर्तनी कार्य अझै विस्तारै अघि बढेको उल्लेख छ। भाषिक जीवन्तता जोगाउन शैक्षिक पाठ्यक्रम, पाठ्यपुस्तक र शिक्षक तालिम जस्ता पक्षमा व्यवस्थित पहल अपेक्षित भएको विचार प्रस्तुत गरिएको छ।

बसाइँसराइ र समुदाय

२००१ को आधिकारिक तथ्याङ्कअनुसार किरात राई समुदाय देशका सबै जिल्लामा पुगिसकेको देखिन्छ। आन्तरिक बसाइँ, रोजगारी र शिक्षा आदिका कारण राई भाषाका वक्ताहरू पहाड, तराई र शहरी केन्द्रतर्फ सरेका उदाहरण उल्लेखनीय छन्। नेपालको सीमापारि दार्जिलिङदेखि सिक्किम र आसामसम्म समुदायको उपस्थिति भएकोले भाषिक सम्पर्क र विविधता थपिएको संकेत मिल्छ।

नीतिगत बहस

शिक्षा र भाषिक अधिकारका सन्दर्भमा सरकारी प्राथमिकता अपर्याप्त भएको टिप्पणी केही स्रोतमा प्रस्तुत गरिएको छ। करिब २५ राई भाषालाई विभिन्न तहमा पठन–पाठनमा समेट्ने दायित्व औँल्याउँदै, वास्तविक कार्यान्वयन सुस्त भएको तर्क राखिएको छ। यद्यपि विशिष्ट रकम, कार्यक्रम वा उपलब्धि बारेका दाबीहरू एउटै स्वरमा नआएकाले, स्रोतहरूमा मतभेद पनि देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “राई भाषा।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%88_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). राई भाषा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%88_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE

@misc{ne_233,
  title = {राई भाषा},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%88_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}