भूपतीन्द्र मल्ल

भूपतीन्द्र मल्ल (१७३१–१७७९ वैशाख) मल्लकालका प्रतिष्ठित शासक तथा भक्तपुरका राजा थिए। उनको शासनकाल कला, साहित्य र दरबारी निर्माणले चिनिन्छ, विशेषतः ५५ झ्याले दरबार र न्यातपोल देवलका कारण। यी कृतिहरू इतिहास–संस्कृतिमा उच्च स्थान राख्छन्, र दरबार अगाडिको प्रस्तर स्तम्भमा स्थापना गरिएको उनका शालिकले राजकीय पहिचानलाई प्रतिविम्बित गर्छ। समकालीन शक्तिसन्तुलनमा छिमेकी राज्यहरूसँग सहयोग र मित्रता खोज्ने व्यवहार पनि देखिन्छ।

पहिचान र कालखण्ड

भूपतीन्द्रको जीवनकाल १७३१ देखि १७७९ वैशाखसम्म उल्लेख गरिएको भेटिन्छ। उनी भक्तपुरको राजसत्ता सम्हाल्ने प्रमुख व्यक्तित्वका रूपमा पहिचानित छन्। उनको नाम मल्ल राजाहरूको उत्तरार्धीय समयसँग गाँसिएको छ, जहाँ दरबार–देवल, मूर्तिकला र साहित्यिक गतिविधिले राज्यको सांस्कृतिक हैसियत उकास्यो। समसामयिक स्रोतले उनी राजनीतिक संजाल र सांस्कृतिक संरचनामा समान रूपमा सक्रिय रहेको दर्शाउँछ।

जन्म र प्रारम्भिक संस्कार

भूपतीन्द्रको जन्म नेपाल सम्बत ७९५ को कार्तिकमा भएको भनिन्छ। बाल्यकालीन संस्कारअन्तर्गत नेसं ८०५ मा चुडाकर्म सम्पन्न भयो। त्यसपछि ८०६ माघमा ब्रतबन्ध गरियो, र ८०८ कार्तिकतिर विवाह भएको उल्लेख पाइन्छ। यी तिथिहरूले राजपरिवारमा पालना हुने धार्मिक–संस्कारिक अनुशासन तथा दरबारी परम्पराको चित्रण गर्छन्।

राजनीति र अन्तरराज्य सम्बन्ध

राजगद्दी सम्हालेपछि, उनको शासनलाई कान्तिपुर र ललितपुरका अनुभवी शासकहरूले चुनौती दिए। यस दबाबबीच उनले गोरखा, तनहुँ र मकवानपुरबाट सहगमन खोज्दै कूटनीतिक–सैन्य सन्तुलन कायम गर्ने प्रयास गरे। उक्त रणनीतिले पाटनतर्फ वर्चस्व स्थापित गर्न सहयोग पुग्यो, र कान्तिपुरसँग मित्रता कायम गर्ने दिशा पनि लिइयो। यसले उपत्यकाभित्रको शक्ति–सम्बन्धमा समायोजनको स्पष्ट संकेत दिन्छ।

निर्माण तथा मूर्तिकला

भूपतीन्द्रको समयमा निर्मित ५५ झ्याले दरबार ऐतिहासिक दरबारी कृतित्वका रूपमा चर्चा पाउँछ। त्यस्तै, पाँच तले न्यातपोल देवल उनको कालको प्रतीक कृतिमा पर्छ, जसले काठ–ईँट र धातु–मूर्तिकलाको परम्परा उकास्यो। दरबार अगाडिको प्रस्तर स्तम्भमा स्वयं राजाको सालिक उभ्याइएको थियो, जसले राजकीय गरिमा र संरक्षकत्व देखाउँछ।

विक्रम संवत (विक्रम संवत) १७५४ मा मालती चोकको निर्माण भएको उल्लेख पाइन्छ। सो परिसर नजिकै सुन्धारा निर्माण र हनुमान तथा नरसिंहका प्रतिष्ठा–प्रतिमा स्थापना गरिएको थियो। यी संरचनाले शहरी सञ्जाल, जलस्रोत व्यवस्थापन र देव–प्रतिमाप्रतिको दरबारी अभिरुचिको समष्टिगत रूप देखाउँछन्।

साहित्यिक कृतिहरू

भूपतीन्द्रले नाटक र काव्य विधामा पनि गतिविधि देखाए। उनका नाटकमा हरगौरी विवाह, उषाहरण र जैमिनी भारत समावेश छन्। यिनका अतिरिक्त थुप्रै गीत तथा पद्य–कृतिहरूको उल्लेख हुन्छ, जसले दरबारी रस, धार्मिक आख्यान र काव्य–नाट्य परम्पराबीचको सम्बन्ध उजागर गर्छ।

निधन र स्मरण

उनको निधन वि.सं. १७७९ वैशाख शुक्ल पूर्णिमाका दिन भएको बताइन्छ। स्थापत्य र मूर्तिकला–सम्बन्धी कृतिहरूले उनीप्रतिको स्मरणलाई टिकाइरखे, र भक्तपुरको दरबार–परिसरमा उभिएको राजकीय सालिक त्यही सम्झनाको प्रतीक रह्यो। उनले प्रवर्द्धन गरेका दरबार, देवल र चोकले भक्तपुरको ऐतिहासिक छवि निर्माणमा दीर्घकालीन योगदान दिए।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “भूपतीन्द्र मल्ल”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/भूपतीन्द्र_मल्ल (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). भूपतीन्द्र मल्ल [Bhupatindra Malla]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/भूपतीन्द्र_मल्ल

“भूपतीन्द्र मल्ल [Bhupatindra Malla].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/भूपतीन्द्र_मल्ल. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “भूपतीन्द्र मल्ल [Bhupatindra Malla].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/भूपतीन्द्र_मल्ल.

@misc{nepaliencyclopedia_191,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {भूपतीन्द्र मल्ल [Bhupatindra Malla]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - भूपतीन्द्र मल्ल [Bhupatindra Malla]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -