भारत-नेपाल शान्ति तथा मैत्री सन्धि

भारत–नेपाल शान्ति तथा मैत्री सन्धि (१९५०) दुई स्वतन्त्र छिमेकी भारत र नेपालबीचको ऐतिहासिक द्विपक्षीय सन्धि हो, जसले दक्षिण एशियामा विशेष प्रकृतिको पारस्परिक सम्बन्धको रूपरेखा बनायो। वि.सं. २००७ श्रावण १६ (३१ जुलाई १९५०) मा काठमाडौँमा हस्ताक्षरित यो दस्तावेज तत्काल कार्यान्वयनमा गयो र समापनका लागि एक वर्षको अग्रिम सूचना दिने प्रावधानसहित निरन्तर लागू रहने व्यवस्था राखियो। सन्धिले सीमापार आवतजावत, कूटनीति, सुरक्षा परामर्श, आर्थिक सहभागिता र अघिल्ला सम्झौताहरूको खारेजी जस्ता विषय समेट्छ।

हस्ताक्षर र कार्यान्वयन

सन्धिमा नेपालतर्फबाट तत्कालीन प्रधानमन्त्री मोहन शम्शेर जङ्ग बहादुर राणा र भारततर्फबाट नेपालका लागि भारतीय राजदूत चन्द्रेश्वरप्रसाद नारायण सिंहले दस्तखत गरे। हस्ताक्षर काठमाडौँमा भई सोही मितिदेखि यो व्यवस्था लागू भयो। सन्धिपत्र १० धारामा विन्यस्त छ र कुनै एक पक्षले एक वर्षको लिखित सूचना दिएपछि मात्र अन्त्य हुने प्रावधान राखिएको छ। दस्तावेजले यसअघि ब्रिटिस सरकार र नेपाल सरकारबीच भएका सन्धि–कबुलियतलाई खारेज गर्ने वचनबद्धता पनि समेट्छ।

मुख्य प्रावधानहरू

• दुवै सरकारले एकअर्कासँग स्थायी शान्ति र मित्रता कायम गर्ने तथा पूर्ण राज्यसत्ता, भौगोलिक अखण्डता र स्वाधीनताको परस्पर सम्मान गर्ने सहमति।
• छिमेकसँग गम्भीर मतभेद वा असमझदारीका कारण मैत्री सम्बन्धमा असर पर्न सक्ने अवस्था देखिएमा परामर्श र सूचनाको आदानप्रदान गर्ने व्यवस्था।
• कूटनीतिक सम्बन्धलाई राजदूत स्तरमा कायम गर्ने र आवश्यक सहर–बन्दरगाहमा कन्सुलर प्रतिनिधि स्थापना गर्न सहमति।
• नेपालको सुरक्षाका लागि आवश्यक हातहतियार, कलपुर्जा, गोला–बारुद र मालसामान भारतको भूभाग हुँदै आयात गर्न दिने अधिकार, र कार्यान्वयन विधि दुवै सरकारले सल्लाह गरी तोक्ने।
• उद्योग–व्यापार तथा आर्थिक विकाससम्बन्धी सुविधा, रियायत र ठेक्कामा एकअर्काका नागरिकलाई राष्ट्रिय व्यवहार दिने सिद्धान्त।
• बसोबास, सम्पत्ति भोग, चलफिर, व्यापार–वाणिज्यजस्ता अधिकारमा परस्पर समान व्यवहार गर्ने सहमति।
• दुवै मुलुकका बासिन्दालाई पासपोर्ट र भीसा बिना एकअर्काको क्षेत्रमा आवतजावत गर्ने प्रावधान।

‘लेटर अफ एक्सचेञ्ज’ र थप व्याख्याहरू

सन्धिसँग सम्बन्धित पाँच बुँदे ‘लेटर अफ एक्सचेञ्ज’ पछि सार्वजनिक भएको उल्लेख पाइन्छ। सो कागजातले सुरक्षा जोखिममा संयुक्त परामर्श र उपाय, प्राकृतिक स्रोत वा औद्योगिक योजनामा विदेशी सहयोग लिँदा भारतलाई प्राथमिकता दिने, र राष्ट्रिय व्यवहार लागू गर्दा नेपाललाई अनियन्त्रित प्रतिस्पर्धाबाट जोगाउन केही समय दिने जस्ता विषय उठाउँछ। यही आधारमा रक्षा र विदेश नीति, स्रोत परिचालन तथा शस्त्र आयातबारे दुवै पक्षको व्याख्या बेलाबेला फरक देखिएको बताइन्छ।

आवागमन र नागरिक अधिकार

सन्धिअनुसार दुवै देशका रैतीबीच सीमापार आवाजाहीमा पासपोर्ट–भीसा अनिवार्य मानिँदैन। उद्योग–व्यापार, लगानी तथा रोजगारीका अवसरमा एकअर्काको क्षेत्रभित्र राष्ट्रिय व्यवहार दिने भनाइ छ। नेपाली पक्षमा ठूलो जनसंख्या भएको भारतबाट साना बजारमा प्रतिस्पर्धा बढ्ने चिन्ता व्यक्त हुँदै आएको र नीति बनाउँदा यो संवेदनशीलता समेटिने भनाइ पनि स्रोतहरूमा देखिन्छ।

बहस र आलोचना

• असमान प्रतिनिधित्व: नेपालतर्फबाट प्रधानमन्त्री र भारततर्फबाट राजदूतले हस्ताक्षर गरेको विषय उठाइन्छ। सन्धि भएको समय राणा शासन अन्तिम चरणमा थियो र उत्तरी छेउमा चीनले तिब्बततर्फ सक्रियता बढाएको सन्दर्भ जोडिन्छ।
• विदेश तथा रक्षा नीति: धारा २ र पाँच बुँदे पत्रको व्याख्या गर्दै भारतले नेपालका नीतिमा परामर्शीय समन्वय चाहिएको दाबी गरेको बताइन्छ, भने नेपाली तर्फले सो व्याख्या असंगत भएको तर्क गर्छ।
• प्राकृतिक स्रोतमा प्राथमिकता: विदेशी सहयोगमार्फत स्रोत–उद्योग विकासमा भारतलाई प्राथमिकता दिने भनाइ घरेलु स्रोतमा बाह्य प्रभुत्व बढ्ने चिन्तासँग जोडिन्छ; धारा ६ ले औद्योगिक–आर्थिक विकासमा प्राथमिकता दिने सामान्य व्यवस्था मात्र गरेको भनिन्छ।
• राष्ट्रिय व्यवहारको दायरा: धारा ७ का प्रावधानबाट जनसांख्यिक असर र बजारमा वर्चस्व हुने आशंका व्यक्त गरिएको छ; पत्रको तेस्रो बुँदाले संक्रमणकालीन समयको सुझाव गरेको भनाइ छ।
• हातहतियार आयात: धारा ५ ले भारतीय भूभाग हुँदै शस्त्र–सामग्री ल्याउन सकिने भनिए पनि पत्रको दोस्रो बुँदामा सहयोग र सहमतिको सर्त उल्लेख भएकोले कार्यान्वयनमा मतभेद देखा पर्छ।

समसामयिक विमर्श

सन्धि हस्ताक्षरको धेरै वर्षपछि पनि यसको प्रावधान र व्याख्याबारे बहस जारी छ। दुवै देशका विज्ञ, पूर्व कूटनीतिज्ञ र राजनीतिक व्यक्तिहरू समेटिएको नेपाल-भारत प्रबुद्ध व्यक्तिहरूको समूहले यो र अन्य द्विपक्षीय विषयमा समयानुकूल परिमार्जनका सुझाव दिन औपचारिक छलफल आरम्भ गरेको उल्लेख पाइन्छ। समग्रमा, सन्धिलाई दुवै मुलुकबीचको आधारभूत संरचना मानिँदै आए पनि यसको अर्थ–व्याख्या र कार्यान्वयनबारे धारणा फरक–फरक देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “भारत-नेपाल शान्ति तथा मैत्री सन्धि”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/भारत-नेपाल_शान्ति_तथा_मैत्री_सन्धि (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). भारत-नेपाल शान्ति तथा मैत्री सन्धि [Indo-Nepal Treaty of Peace and Friendship (1950)]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/भारत-नेपाल_शान्ति_तथा_मैत्री_सन्धि

“भारत-नेपाल शान्ति तथा मैत्री सन्धि [Indo-Nepal Treaty of Peace and Friendship (1950)].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/भारत-नेपाल_शान्ति_तथा_मैत्री_सन्धि. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “भारत-नेपाल शान्ति तथा मैत्री सन्धि [Indo-Nepal Treaty of Peace and Friendship (1950)].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/भारत-नेपाल_शान्ति_तथा_मैत्री_सन्धि.

@misc{nepaliencyclopedia_539,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {भारत-नेपाल शान्ति तथा मैत्री सन्धि [Indo-Nepal Treaty of Peace and Friendship (1950)]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF_%E0%A4%A4%E0%A4%A5%E0%A4%BE_%E0%A4%AE%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BF},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - भारत-नेपाल शान्ति तथा मैत्री सन्धि [Indo-Nepal Treaty of Peace and Friendship (1950)]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF_%E0%A4%A4%E0%A4%A5%E0%A4%BE_%E0%A4%AE%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BF
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -