बाइसे राज्यहरू

बाइसे राज्यहरू मध्ययुगीन नेपालमा विकसित साना स्वतन्त्र इकाइहरूका रूपमा परिचित थिए। यी राज्यहरू भारतीय उपमहाद्वीपको पश्चिम–मध्य भागमा अवस्थित भई, आधुनिक कर्णाली नदी र भेरी नदी क्षेत्र प्रमुख केन्द्र बनेका थिए। शासनमा खस शासक वर्गको वर्चस्व रह्यो। वि.सं. १८००–१८६६ को अवधिभर नेपाल एकीकरण अघि बढ्दै जाँदा, ती राज्यहरू क्रमशः विशाल नेपालमा गाभिए।

उद्गम र भू–परिसर

बाइसे क्षेत्रका राज्यहरू कर्णाली–भेरी दायरा वरिपरि फैलिएका थिए। स्थानीय शासकहरू पुरानो खस सांस्कृतिक परम्परामा आधारित थिए, जसले राजनीतिक तथा सामाजिक संरचनालाई आधार प्रदान गर्‍यो। भौगोलिक दृष्टिले दुर्गम पर्वतीय भू–भाग भएकाले आ–आफ्नै अधिपत्यमा टिका साना राज्यहरूको दीर्घकालीन अस्तित्व सम्भव भयो।

नामकरण र ऐतिहासिक प्रयोग

बाइसे नामको सन्दर्भ जुम्लासँग गहिरो रूपमा जोडिन्छ। जुम्लामा ११ पर्वत र ११ नदीको उल्लेखका कारण त्यहाँको पहिचान “बाइस पाखा” र त्यहाँका बासिन्दालाई “बाइस पख्याली” भन्ने प्रचलन रहेको विवरण भेटिन्छ। वि.सं. १८०२–१८०८ बीचका जुम्लेली शासक सम्बन्धी ताम्रपत्र, वि.सं. १८५५ को सुब्बा आदेश, र वि.सं. १८७८ को कल्याल वंशावलीमा उक्त पदावली प्रयोग भएको देखिन्छ। जुम्लाको प्रभाव परीवार्षिक सिर्तो बुझाउने परिधिका राज्यहरूलाई नै समष्टिगत रूपमा “बाइसे” भनिएको व्याख्या सोही कागजातबाट पुष्टि हुन्छ।

सङ्ख्या र नामावलीमा भिन्नता

बाइसे भनिए तापनि राज्यहरूको वास्तविक गणना समयअनुसार घटबढ भएको पाइन्छ। कुनै चरणमा सङ्ख्या १८ सम्म झरेको र कतिपय अवधिमा करिब ३० सम्म पुगेको जनाइएको छ। बेग्लाबेग्ला लेखकहरूले प्रकाशित गरेका सूचीहरू एक–अर्कासँग मेल नखान सक्छन्। विद्वान भेन्सिटार्टले २२, कर्कप्याट्रिकले १८, बुचानन ह्यामिल्टनले २१, ओल्डफिल्डले १८ र प्रा. डा. राजाराम सुवेदीले ३० राज्यको सूची प्रस्तुत गरेका छन्। यसरी नाम र सङ्ख्यामा असमानता हुनुको कारण राज्यहरू फुट्ने–जुट्ने चलन र सीमाको उतार–चढाव रहेको देखिन्छ।

एकीकरणमा समावेशीकरण

वि.सं. १८०० पछि गोरखा राज्यद्वारा आरम्भ गरिएको विस्तार योजनाले बाइसे क्षेत्रलाई क्रमशः आफ्नो अधीनमा ल्यायो। यो अभियान पृथ्वीनारायण शाहको शासनकालमा प्रारम्भिक रूपमा सक्रिय भयो र पछि शाह वंशका उत्तराधिकारीले निरन्तरता दिए। उदाहरणका लागि, जुम्ला (स्थापना वि.सं. १४५०) वि.सं. १८४७ तिर विशाल नेपालमा समावेश भयो; जाजरकोट (वि.सं. १४६१) वि.सं. १८४३ मा सन्धिमार्फत नेपालको आधिपत्य स्वीकार गर्‍यो र राजालाई रजौटा हैसियत तथा १२,००० भत्ताको व्यवस्था गरिएको उल्लेख छ। डोटी (वि.सं. १४०९) वि.सं. १८४६ मा मिसियो; सल्यान (वि.सं. १४७५) वि.सं. १८२५ तिर नेपालको संरक्षकत्व मान्न राजी भयो; अछाम (वि.सं. १४५३) वि.सं. १८४७ मा गाभियो। त्यस्तै, दैलेख (वि.सं. १४५३) वि.सं. १८४६ मा र बझाङ (वि.सं. १५०३) वि.सं. १८४७ मा समर्पणमार्फत नेपालमा परिन्। दाङ (वि.सं. १५५०) वि.सं. १८४३ तिर मिसिएको विवरण पनि भेटिन्छ। यी मिसिलीकरणहरूद्वारा बाइसे क्षेत्र क्रमशः एकीकृत प्रशासनिक संरचनामा समेटियो।

प्रशासनिक संरचना र पदानुक्रम

उत्तर–मध्यकालीन परिप्रेक्ष्यमा, बाइसे–चौबिसेसम्बन्धी राज्य प्रशासनमा नियत पदहरू र दायित्वहरू थिए। राज्य प्रमुखतर्फ राजा, रानी र राजकुमारहरू रहन्थे। सैन्य तथा वित्तसम्बन्धी कामको समन्वय सरदारहरूले गर्थे, जबकि धार्मिक–वैदिक परामर्श पण्डितवर्ग (जस्तै राजगुरु, धर्माधिकारी, ज्योतिषी, जोशी, दैवज्ञ, पुरोहित)ले सम्हाल्थे।

• काजी: शासन–निर्णयमा सहयोग गर्ने मन्त्रीवर्ग, प्रायः टाढाका अंशियार पनि समेटिन्थे।
• रजवार: स्थानीय तहका उच्च प्रशासक, क्षेत्रीय व्यवस्थापनको जिम्मेवारी लिने।
• खजाञ्ची र भण्डारी: कोष, जिन्सी, अमूल्य वस्तु र खाद्यान्नको भण्डार व्यवस्थापन।
• देवान: शास्त्रीय विधिअनुसार राजा सम्बन्धी शुद्धि–अनुष्ठान र विधि–कर्मको परामर्शदाता।
• पुत्ला (वा पुल्ता): भोट–तिब्बततिरका भन्सार/सिमाना सरोकार हेर्ने अधिकारी।
• बूढाथापा र उमराव: दुर्ग/नाकाका सुरक्षानायक तथा स्थानीय भलाद्मी नेतृत्व।
• द्वारे, नेव, मुखिया, ताकुलद्वार, मण्डली: गाउँ–क्षेत्रको दैनिक प्रशासन र अनुगमन।
• विचारी, सुबेदार, थरघर, दौडाहा: मुद्दासम्बन्धी काम, सुरक्षा, सल्लाह र ठाडो कारबाही।
• कटुवाल, आसेपासे, टीके, जीते, अर्जबेगी, लुमड्या: राजाज्ञा प्रसार र कार्यान्वयनमा खटिने तागत।

राज्य सुदूरसम्म फैलिँदा केन्द्रबाट प्रत्यक्ष शासकीय नियन्त्रण कठिन हुने भएकाले कतिपय क्षेत्रमा राजपरिवारका भाइ–छोरा–भतिजालाई प्रशासक नियुक्त गर्ने चलन देखिन्थ्यो।

अभिलेखीय साक्ष्य र भाषा

बाइसे परिवेश बुझाउन तत्कालीन दस्तावेज महत्त्वपूर्ण छन्। डोटीका शासकसम्बन्धी शक संवत् १६१२ (वा वि.सं. १७४७) को ताम्र अभिलेखमा ‘रैका’ मान्धाता शाहीको उल्लेख छ, जसमा देवनागरी लिपि र पुरानो खस भाषा प्रयोग भएको देखिन्छ। यस्ता लेखसामग्रीले समय, भाषा, शासनशैली र सांस्कृतिक परिवेशबारे प्रत्यक्ष प्रमाण उपलब्ध गराउँछन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “बाइसे राज्यहरू”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/बाइसे_राज्यहरू (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). बाइसे राज्यहरू. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/बाइसे_राज्यहरू

“बाइसे राज्यहरू.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/बाइसे_राज्यहरू. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “बाइसे राज्यहरू.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/बाइसे_राज्यहरू.

@misc{nepaliencyclopedia_553,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {बाइसे राज्यहरू},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%B8%E0%A5%87_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - बाइसे राज्यहरू
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%B8%E0%A5%87_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -