कर्णाली नदी तिब्बतको हिमनदीय उच्च भूभागबाट उद्गम लिने र नेपालका पश्चिम–मध्य भाग हुँदै भारततर्फ बग्ने एक प्रमुख नदी प्रणाली हो। यो नेपालभित्र सबैभन्दा लामो नदी मानिन्छ, र यसको तलतिर भारत प्रवेश गरेपछि घाघरा तथा सर्यौँ नामले चिनिन्छ। मार्गभरि विभिन्न सहायक नदीहरूको संगम, तराई प्रवेश, तथा अन्ततः गङ्गासँगको मिलन यस नदीको भू–आकृतिक विशेषता हो।
उत्पत्ति र नाम
कर्णालीको उद्गम तिब्बतस्थित माप्चोचोङ्गो हिमनदी नजिक, करिब ३९६२ मि. उचाइँमा रहेको क्षेत्रसँग सम्बन्धित बताइन्छ। मानसरोवर ताल नजिकको एक “रक्षक ताल” र “मयुरको मुख” भनिने स्थलसँग यसको उद्गम जोडिएको उल्लेख पाइन्छ। नेपाल प्रवेशपछि मुगु जिल्लातर्फ “करन ध खोला” वा मुगु कर्णालीसँग भेटिने भएकाले, खोलाको नामबाटै नदीको नाम बस्यो भन्ने अनुमान प्रस्तुत गरिएको छ।
बहाव र मार्ग
तिब्बतबाट झर्दै आएको धार नेपालतर्फ छिर्दा बाजुरा जिल्ला र हुम्ला जिल्लाको सिमाना हुँदै कालीकोट जिल्लातर्फ उत्रन्छ। बाटैमा थुप्रै सहायक धाराहरू मिसिँदा यसले ठूलो नदीको रूप लिन्छ। रारा तालको वहावट मुगु खण्डबाट आएर यसैमा मिसिन्छ, जसले यसको बहाव थप प्रबल बनाउँछ। हुम्ला–बाजुरा सिमानामा हुम्ला कर्णाली र बुढीगंगा नदीसँग संगम हुन्छ।
कालीकोटको लालीघाटतिर जुम्ला जिल्लाबाट आएको तिला नदी मिसिन्छ। त्यसयता नदीले दैलेख जिल्ला र अछाम जिल्ला छेउ, सुर्खेत जिल्ला र कैलाली जिल्लाको सिमाना छोइरहँदै अगाडि बढ्छ। दैलेख–अछाम–सुर्खेतको सिमानामा पर्ने कल्यानकाँध नजिक यसले बहावको दिशा परिवर्तन गरी पश्चिमतर्फ फर्किन्छ र त्यसपछि डोटी जिल्ला छेउ参 पुग्दा सेती नदी मिसिन्छ। फेरि पूर्वतिर मोडिँदै कर्णालीले सुर्खेत–कैलाली सिमानामा बग्छ र कुइने घाट नजिक भेरी नदी मिसिन्छ। सुर्खेतको चौकुने वरिपरि नदीले ठूलो घुम्ती बनाएको उल्लेख छ। चिसापानी क्षेत्र पार गरेपछि यसले पहाड छोडेर तराईमा प्रवेश गर्छ र बर्दिया जिल्लामा पस्छ।
भारतमा नाम र संगम
तराईभन्दा तलतिर कर्णालीमा बबई नदी र सानी भेरी मिसिएपछि यो नदी भारततर्फ पस्छ। भारतीय भागमा यो दुई धारामा छुट्टिएर एक शाखा “कौरियाला घाट” भनिन्छ र अर्को धार “घाघरा नदी” नामले चिनिन्छ। मार्गमा महाकाली नदी (त्यहाँ शारदा) जस्ता सहायकहरू पनि मिसिन्छन्। कौरियाला धार अयोध्या क्षेत्र हुँदै बग्दा त्यहाँ यसलाई सर्यौँ नामले सम्बोधन गरिन्छ। घाघरा धार बिहारको छपरा नजिक गङ्गा नदीमा मिसिन्छ, र गङ्गा सागर भन्ने स्थान नजिक समुन्द्रमा पुगेर अवसान हुन्छ।
सहायक नदी र जलप्रणाली
कर्णाली प्रणालीमा नेपालभित्रका प्रमुख सहायकहरूमा हुम्ला कर्णाली, मुगु कर्णाली, ठूली भेरी नदी, सानी भेरी नदी, तिला नदी, बुढीगंगा नदी र सेती नदी पर्दछन्। यस नदीको नेपालभित्रको लम्बाइ करिब ५०७ कि.मी. र जलप्रवाहित क्षेत्र लगभग ४९,००० वर्ग कि.मी. उल्लेख गरिएको छ। यी सहायक धाराहरूले उच्च हिमाली भागदेखि पहाडी र तराई भू–आकृतिसम्म विस्तृत जलसञ्चय क्षेत्र बनाएका छन्।
जैविक विविधता
कर्णालीमा विभिन्न प्रजातिका माछा पाइन्छन्। तीमध्ये अँसाला माछा उल्लेख्य हो, जसको वजन साधारणतया १०–१५ किलोसम्म पुग्ने भनाइ छ। सट्टा माछाको वजन करिब ५०–१५० किलोसम्म हुने अनुमान, टोटे (गोलो शरीर भएको), बाम (सर्पजस्तो देखिने) तथा खोली माछा जस्ता अन्य प्रजातिहरूको उपस्थिति पनि उल्लेख गरिएको छ। गर्मी याममा कैलाली जिल्ला छेउतिर गोही देखिने र गोही सिकारका कारण कमी आएको विवरण पाइन्छ। कहिलेकाहीँ पानी विरालो देखिएको सुन्निन्छ भन्ने दाबीसमेत स्रोतले गरेको छ।
पुल र संरचना
कर्णालीमा थुप्रै झोलुंगे र काठे पुलहरू छन्। तीमध्ये चिसापानीस्थित पूर्व–पश्चिम राजमार्गअन्तर्गतको कर्णाली पुल महत्वपूर्ण मानिन्छ, जसलाई विश्वकै दोस्रो एक–खम्बे पुलका रूपमा उल्लेख गरिएको छ र लम्बाइ करिब ५०० मि. बताइन्छ। कुइने पुल, जङ्गलघाट पुल, टटाली पुल, डुङ्गेश्वर पुल, टुनी बगर पुल, राकम–कर्णाली पुल, खिड्की ज्यूला पुल, लालीघाट पुल, रेँगीलघाट पुल, भात्तडी पुल आदि झोलुंगे संरचनाहरू पनि निर्माण भइसकेका वा निर्माणाधीन छन्। गेरुवा पुल नेपालमै सबैभन्दा लामो भएको दाबी गरिएको छ।
बाँध र ऊर्जा योजनाहरू
कर्णालीमा बाँध निर्माण गरी विद्युत् उत्पादन गर्ने योजना वि.सं. २०४० तिर स्वीकृत भएको बताइए पनि कार्यान्वयन अघि बढेको देखिँदैन। सर्वेक्षणका क्रममा कैलाली जिल्लाको बाँका र दैलेख जिल्लाको सियाला क्षेत्र सम्भावित निर्माणस्थलका रूपमा छनोट गरिएपछि केही काम चलेको तर पछि रोकिएको उल्लेख भेटिन्छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “कर्णाली नदी” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q390232
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक १००/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “कर्णाली नदी।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). कर्णाली नदी. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80
@misc{ne_129,
title = {कर्णाली नदी},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
