चौबिसी राज्यहरू

चौबिसी राज्यहरू वर्तमान मध्य र पश्चिमी नेपालको मध्यपहाडी क्षेत्रमा विकसित स्वतन्त्र तर कहिलेकाहीँ परस्पर सहयोगी साना राज्यहरूको समूह थियो। यी राज्यहरूमा ठकुरी, खस र मगर मूलका शासक परिवारहरूको वर्चस्व देखिन्थ्यो, जसले क्षेत्रीय जातीय–राजनीतिक विविधता झल्काउँछ। एकीकरणको गतिले वि.सं. १८०१ तिर गोरखाबाट बल पायो र वि.सं. १८६१ सम्म आइपुग्दा धेरै राज्यहरू नेपालमा गाभिए। गण्डकी नदीको पश्चिमी किनारतिर समकालीन रूपमा बाइसे राज्यहरू पनि सक्रिय थिए।

उत्पत्ति र भू-परिसर

किरातकालपछि पहाडी मुहानहरूमा स्थानीय सामन्ती केन्द्र उभिए। स्रोतअनुसार, १४–१५औं शताब्दीमा मगर, गुरुङ र खस समुदायका थुम–आधारित साना इकाइहरू फैलिएका थिए। ती थुम संरचनालाई विस्थापित गर्दै सेन वंश, मल्ल वंश र शाह वंशका शासकहरूले नयाँ राज्य व्यवस्थाहरू गठन गरे, जसलाई पछि चौबिसी राज्यहरूका रूपमा चिनियो। यी राज्यहरू पूर्वमा त्रिशूली नदीदेखि पश्चिममा राप्ती नदी वरिपरिसम्म फैलिएका थिए।

राजनीतिक संरचना र शासक वंश

चौबिसी राज्यहरूमा ठकुरी, खस र मगर मूलका शासकहरूको प्रमुख भूमिका थियो। लमजुङ र कास्कीका शाही परिवारसँग सम्बन्धित द्रव्य शाहले गोरखामा शाह शासन स्थापना गरेको विवरण पाइन्छ, जसको परिणामस्वरूप नजिकैका केन्द्रहरूबीच सर्वोच्चता–प्रतिस्पर्धा बढ्यो। यस समूहभित्र पाल्पा सबल इकाइमध्ये मानिन्थ्यो, भने तनहुँ जस्ता स्वतन्त्र राज्यहरू पनि समयक्रममा उभिए।

गोरखाबाट सुरु भएको एकीकरण

वि.सं. १८०१ तिर पृथ्वीनारायण शाहले एकीकरणको पहल गरे। आरम्भिक चरणमा उनले काजी बिराज थापा मगरलाई काठमाडौँतर्फ पठाए, तर त्यो अभियान सफल भएन भन्ने उल्लेख छ। त्यसपछिको ठूलो तयारीपछि काजी कालु पाँडे अग्रभागमा उत्रिए। वि.सं. १८१३ मा कीर्तिपुरको पहिलो युद्धमा कालु पाँडे मारिए र गोरखाली पक्षले गम्भीर क्षति बेहोर्नु पर्‍यो।

आरम्भको निर्णायक चाल भने नुवाकोटतर्फ लगाइयो। त्यहाँका प्रमुख जयन्त राना मगरले जयप्रकाश मल्लसँग सहयोग मागेका बेला, शाहले वि.सं. १८०१ मा आकस्मिक आक्रमण गरेका थिए। जयन्त अनुपस्थित हुँदा सेनापति शङ्खमणि राना मगरको प्रतिरक्षालाई उध्योलेर नुवाकोट किल्ला गोरखाली हातमा गयो।

गठबन्धन र अन्तर–राज्य सम्बन्ध

यी राज्यबीच घर्षण नियमित थियो, तर सहकार्यका ढाँचा पनि विकसित थिए। ह्यामिल्टनका अनुसार केही गठबन्धनहरू यसप्रकार थिए– पाल्पाको वर्चस्वमा गजरकोट, रिसिङ, घिरिङ, अर्घा, खाँची, गुल्मी; मालेबम (पर्वत)सँग गलकोट; लमजुङसँग तनहुँ र नजिकका थुमहरू; र प्युठान पक्षमा मुसिकोट, इश्मा आदिको समायोजन।

कास्कीस्थित मालमुलमा भएको सम्झौतामा १२ राज्य सहभागी भएको भनिन्छ। डा. जगमान गुरुङको व्याख्याअनुसार, त्यो समूहमा ‘आठटीका’ भनिने तीन खान र पाँच शाह वंशका राज्यसहित, तनहुँ, रिसिङ, घिरिङ र पर्वत रहे। सो सन्धिले पारसीमामा अशान्ति नबढाउने, वैवाहिक आदान–प्रदान बढाउने र पारस्परिक यथास्थितिलाई सम्मान गर्ने मन्तव्य प्रकट गर्थ्यो।

गोर्खा–चौबीसे युद्धहरू (वि.सं. १८२७–१८२८)

वि.सं. १८२७ फागुनमा काजी केहरसिंह बस्न्यातको करिब १४०० फौजले दलजित शाहसँग मिलेर तनहुँतिर प्रहार गर्दा त्यहाँको प्रभाव क्षेत्र कब्जामा आएको उल्लेख छ। सो क्रममा राजा कामरिदत्त सेनले आत्महत्या गरेको तथ्य पनि दिइएको छ। वि.सं. १८२८ वैशाख २७ मा काजी वंशराज पाँडेले लमजुङतर्फ धावा बोले, र समवर्ती कारबाहीमा रिसिङ र घिरिङ कब्जा गरियो।

त्यस्तै कास्कीका कोत्रे–दुलेगौंडा हात लागेपछि, राजा सिद्धिनारायण शाह पराजित भए। तर वर्षको उत्तरार्द्धमा पर्वतका राजा कीर्तिवम मल्लले करिब २००० सिपाहीसहित पलटवार गरी नेपाल पक्षलाई ठूलो हानि पुर्‍याए—काजी केहरसिंह मारिए र काजी वंशराज बन्दी परे। त्यसपछि भीरकोट, गह्रौँ, पैयु, रिसिङतर्फ नेपाली उपस्थितिमा पनि पछि हटाइयो। पाठ सिकाउँदै पर्वत दरबारले पराजितहरूको हतियार मात्र खोसेर छोड्ने नीति अपनाएको उल्लेख पाइन्छ।

विलयको गति र अन्त्य

गोर्खाली अभियानले १८४१–१८४३ को कालखण्डमा तीव्रता पायो। तनहुँ वि.सं. १८४१ मा गाभियो भने भीरकोट, पैयु, ढोर, गह्रौँ, कास्की र धेरै थुम–राज्यहरू वि.सं. १८४२ भित्र समेटिए। पर्वत वि.सं. १८४३ मा जोडियो। पाल्पा जस्तो सबल इकाइको विलय भने पछिल्लो चरणमा, वि.सं. १८६१ मा सम्पन्न भएको जनाइएको छ।

सूचीका केही अन्य अवस्थाहरू पनि उल्लेख्य छन्। उदाहरणतः मुस्ताङ ८००–१३७० बीच स्थापित मानिन्छ, र वि.सं. १८४६ आश्विन ३ मा जुम्ला नेपालमा समेटिएसँगै मुस्ताङ पनि नेपाल प्रशासनमा आयो; त्यहाँका शासकलाई रजौटा उपाधि दिइएको भनिन्छ।

प्रशासनिक स्वरूप

चौबिसी राज्यहरूको शासन संयन्त्र बहुस्तरीय थियो। शीर्षतिर राजा–रानी तथा युवराज/राजकुमार, निर्णय तहमा काजी र सरदार, धार्मिक–ज्योतिषीय परामर्शका लागि राजगुरु/जोशी जस्ता पण्डितवर्ग क्रियाशील थिए। स्थानीय तहमा रजवार, बूढाथापा, उमराव, द्वारे/मुखिया आदिले सुरक्षा, कर–भन्सार, ढोका–नाकाको जिम्मेवारी सम्हाल्थे। देवान, खजाञ्ची, भण्डारी, विचारी/सुबेदार जस्ता पदहरूले दरबार, कोषागार, न्याय र प्रहरी–व्यवस्थापन सम्हालेका देखिन्छन्।

स्रोत र सीमितता

यी राज्यहरूको समग्र विवरण असमान रूपमा संरक्षित छन्। राज्यहरूको संख्या समयअनुसार बढ्घट भएको बताइन्छ—दाजुभाइबीच भागबन्डा, नातेदारलाई जागिर–जागिरदारी, स्थानीय सामन्तको उदय वा एक राज्यले अर्को गाभ्ने प्रक्रियाले सङ्ख्यामा उतारचढाव ल्यायो। उपलब्ध स्रोतहरू महत्त्वपूर्ण भए पनि कतिपय मिति, गठबन्धनको सूची र युद्ध–क्रमबद्धतामा मतभेद वा अपूर्णता रहेका छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “चौबिसी राज्यहरू”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/चौबिसी_राज्यहरू (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). चौबिसी राज्यहरू [Chaubisi Rajya (Chaubisi States)]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/चौबिसी_राज्यहरू

“चौबिसी राज्यहरू [Chaubisi Rajya (Chaubisi States)].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/चौबिसी_राज्यहरू. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “चौबिसी राज्यहरू [Chaubisi Rajya (Chaubisi States)].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/चौबिसी_राज्यहरू.

@misc{nepaliencyclopedia_453,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {चौबिसी राज्यहरू [Chaubisi Rajya (Chaubisi States)]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%80_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - चौबिसी राज्यहरू [Chaubisi Rajya (Chaubisi States)]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%80_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -