प्रदेश प्रमुख (नेपाल)

प्रदेश प्रमुख (नेपाल) सातवटै प्रदेशका संवैधानिक शिरस्ते पदधारी हुन्, जसले प्रादेशिक तहमा नेपाल सरकारको प्रतिनिधित्व गर्छन्। उनीहरूलाई राष्ट्रपतिले नियुक्त गर्छन् र कार्यकाल पाँच वर्षका लागि तोकिएको छ। पदले विधिसम्मत औपचारिक कर्तव्य बहन गर्नुका साथै सरकार गठन, पदासीनता र संवैधानिक प्रक्रियामा महत्वपूर्ण औपचारिक भूमिका खेल्छ।

कानुनी आधार र पदको स्वरूप

प्रदेश प्रमुखको पद नेपालको संविधानले परिभाषित गरेको संवैधानिक संस्था हो। यो पद प्रादेशिक स्तरको औपचारिक शिरोमणि मानिन्छ, जसले संघीय राज्यव्यवस्थामा प्रादेशिक संरचनासँग राज्यको निरन्तरता र वैधानिकता सुनिश्चित गर्छ। स्रोत अनुसार, प्रदेश प्रमुख नेपाल राज्यका औपचारिक कार्यहरूको प्रमाणीकरण, शपथ प्रशासन तथा संवैधानिक प्रक्रियामा साक्षी रहनेजस्ता दायित्वमा संलग्न हुन्छन्।

नियुक्ति र कार्यकाल

प्रदेश प्रमुखको नियुक्ति राष्ट्रपतिबाट हुने व्यवस्था छ। कार्यकाल पाँच वर्ष तोकिएको छ। प्रावधानअनुसार, प्रदेश प्रमुख संघीय सरकारका प्रतिनिधिका रूपमा प्रदेशमा तैनाथ मानिन्छन्। कार्यकाल, दायित्व र प्रोटोकलसम्बन्धी विषयहरू संविधान र प्रचलित कानूनद्वारा निर्देशित हुन्छन्।

योग्यता र शपथ

संविधानको धारा १६४ बमोजिम प्रदेश प्रमुख हुनका लागि निम्न योग्यता आवश्यक छ: पहिलो, सङ्घीय संसदको सदस्य हुन योग्यता भएको; दोस्रो, उमेर कम्तीमा ३५ वर्ष पुगेको; र तेस्रो, कुनै कानूनले अयोग्य नठहराएको। कार्यभार सम्हाल्नु अघि, पदधारीले अनुसूची–४ (दफा १५ सँग सम्बन्धित) अनुसार शपथ ग्रहण गर्छन्, जसमा संविधानप्रति निष्ठा, कानूनी गोपनीयता र निस्पक्ष कर्तव्यपालन गर्ने प्रतिज्ञा निहित हुन्छ।

अधिकार र विवेकाधिकार

स्रोतका अनुसार, संविधानले प्रदेश प्रमुखलाई केही प्रसङ्गमा विवेकाधिकार प्रयोग गर्ने अधिकार दिएको छ। मन्त्रालयको गठन वा खारेजीसम्बन्धी निर्णय प्रक्रियामा आवश्यक कार्य गर्ने, तथा राष्ट्रपतिको आवद्धताका कारण उत्पन्न विशेष परिस्थितिमा “राष्ट्रपतिको शासन” सम्बन्धी सिफारिस गर्ने जस्ता कार्यहरू उल्लेखित छन्। यस्ता अधिकारहरूको प्रयोग संविधान र प्रचलित कानूनको मर्यादाभित्र रहँदै गरिन्छ।

सरकार गठनमा भूमिका

प्रदेश प्रमुखले प्रदेश सभामा बहुमत प्राप्त संसदीय दलको नेतालाई मुख्यमन्त्री नियुक्त गर्छन्। त्यसपछि, मुख्यमन्त्रीकै अध्यक्षतामा प्रदेश मन्त्रिपरिषद् गठन हुन्छ। सरकार गठन, विस्तार वा पुनर्गठन जस्ता औपचारिक कदममा प्रदेश प्रमुखको कागजी प्रमाणीकरण, नियुक्तिपत्र जारी गर्ने र शपथ ग्रहण गराउने कार्य प्रमुख मानिन्छ।

बहालवाला प्रदेश प्रमुखहरू

हालका पदधारीहरू निम्नानुसार छन् (पदभार ग्रहण मिति स्रोतअनुसार):

• कोशी प्रदेश: परशुराम खापुङ — २०७८ कात्तिक २५
• मधेश प्रदेश: सुमित्रा सुवेदी भण्डारी — २०८० चैत २
• बागमती प्रदेश: दीपकप्रसाद देवकोटा — २०८१ साउन १७
• गण्डकी प्रदेश: डिल्लीराज भट्ट — २०८० चैत २
• लुम्बिनी प्रदेश: कृष्णबहादुर धर्ती मगर — २०८१ साउन १७
• कर्णाली प्रदेश: यज्ञराज जोशी — २०८१ साउन १७
• सुदूरपश्चिम प्रदेश: नजिर मियाँ — २०८० चैत २

स्रोतले प्रत्येक प्रदेशका पूर्व पदधारीहरूको क्रमसूची पनि दिएको छ। उदाहरणतः बागमतीमा अनुराधा कोइराला, विष्णुप्रसाद प्रसाई र यादवचन्द्र शर्मा; गण्डकीमा बाबुराम कुँवर, अमिक शेरचन र सीताकुमारी पौडेल; सुदूरपश्चिममा मोहनराज मल्ल, शर्मिलाकुमारी पन्त र गङ्गाप्रसाद यादव लगायतले फरक–फरक अवधिमा पद सम्हालेका देखिइन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “प्रदेश प्रमुख (नेपाल)”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/प्रदेश_प्रमुख_(नेपाल) (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). प्रदेश प्रमुख (नेपाल). In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/प्रदेश_प्रमुख_(नेपाल)

“प्रदेश प्रमुख (नेपाल).” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/प्रदेश_प्रमुख_(नेपाल). Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “प्रदेश प्रमुख (नेपाल).” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/प्रदेश_प्रमुख_(नेपाल).

@misc{nepaliencyclopedia_574,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {प्रदेश प्रमुख (नेपाल)},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96_(%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2)},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - प्रदेश प्रमुख (नेपाल)
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96_(%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2)
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -