पहिलो विश्वयुद्धमा नेपाल भन्नाले नेपालको पहिलो विश्वयुद्धतर्फको संलग्नता, त्यसका सैन्य–राजनीतिक आयाम र समाज–अर्थतन्त्रमा परेका प्रभावलाई जनाइन्छ। स्रोतअनुसार युद्धको अवधिबारे दुई किसिमका मिति उल्लेख छन्; तथापि २८ जुन, १९१४ को सेराजेवो घटनाबाट विश्वव्यापी द्वन्द्व चर्किएको व्याख्या पनि त्यही स्रोतमा छ। नेपालले ब्रिटिश भारतको आग्रहअनुसार सैनिक, आर्थिक र जिन्सी सहयोग पुर्यायो, जसमा राज्यका फौज र गोर्खा भर्ती दुवै समावेश थिए।
पृष्ठभूमि र युद्धको प्रारम्भ
स्रोतअनुसार “सन् १८१४ देखि १८१८” को समयरेखा दिइएको छ, तर २८ जुन, १९१४ मा सेराजेवोमा आर्चड्यूक फ्रान्ज फर्डिनान्ड र उनकी पत्नीको हत्या भएपछि एक महीनापछि अस्ट्रिया–सर्बियाबीच युद्ध घोष भएको विवरण पनि त्यहीँ प्रदान गरिएको छ। त्यसक्रममा रूस, फ्रान्स र ब्रिटेन सर्बियाको पक्षमा उभिए भने जर्मनीले अस्ट्रियालाई साथ दियो। यही परिवेशमा नेपाल–ब्रिटेन सम्बन्धमार्फत नेपाली संलग्नता गहिरियो।
ब्रिटिश–नेपाली सैन्य सम्बन्ध र गोर्खा परम्परा
नेपाल–ब्रिटेनको सैनिक सहकार्य विश्वयुद्धअघि नै स्थापित थियो। २४ अप्रिल, २०१५ का हिसाबले गोर्खा भर्तीको दुई शताब्दी पूरा भएको उल्लेख मिल्छ, जसले विश्वयुद्ध हुनु अघि करिब एक शताब्दीयता पुरानो सम्बन्ध देखाउँछ। चीन, इजिप्ट, क्रिमिया र अफगानिस्तानतिरका अभियानमा नेपालीहरूको सहभागिताको सन्दर्भ दिइएको छ, अफगानिस्तानको उत्तर–पश्चिम सीमाक्षेत्रमा समेत नेपाली उपस्थिति भएको भनिएको छ। रणजित सिंहको सेनामा रहेर लड्दा बलभद्र कुँवर अफगान लडाइँमा मारिएको कथन पनि स्रोतमा समेटिएको छ।
राज्य फौजको प्रत्यक्ष संलग्नता र प्रारम्भिक चलायमानता
युद्धकालमा नेपाल सरकारले चरणबद्ध रूपमा फौज पठायो। पहिलोचोटि ६ हजार सैनिक भारत पठाइए, अन्य सहायकसहित संख्या ७,३२३ पुगेको उल्लेख छ। ३ र ४ मार्च, १९१५ (वि.सं. १९७१ फागुन २० र २१) मा काठमाडौँबाट फौज भारत प्रस्थान गर्यो। ३ मार्च अपराह्नको साइतमाअनुसार अबोटाबादतर्फ चार पल्टन पुगे, जसको नेतृत्व कमान्डिङ जनरल पदम शमशेरले गरे। ती पल्टनहरूमा राइफल कालीबक्स पल्टन, पुरानो गोरखा देवीदत्त पल्टन, पशुपतिप्रसाद भैरवनाथ पल्टन र शमशेर दल जबर जंग पल्टन थिए। भोलिपल्ट बिहान देहरादूनतर्फ जाने गरी दुई पल्टन प्रस्थान गरे, जसको कमान्ड तेज शमशेरले लिएका थिए; तीमध्ये काली बकस बर्द बहादुर दोस्रा राइफल समावेश थियो। काठमाडौँको टुँडिखेलमा १ मार्चमा आयोजित सम्बोधनमा प्रधानमन्त्री चन्द्र शमशेरले प्रस्थानपूर्व सैनिकलाई निर्देशन दिएका थिए। दिल्लीमा ब्रिटिस भारतीय सेनाका कमाण्डर–इन–चीफ मातहत समन्वयका लागि उनका माइला छोरा बबर शमशेर खटाइएका थिए।
नेपाली फौज गएको करिब दुई महिनापछि गभर्नर जनरलले देहरादूनमा निरीक्षण गरी जाँगर, चालढाल र क्षमताको प्रशंसा समेटिएको पत्र चन्द्र शमशेरलाई पठाएको विवरण पनि भेटिन्छ। युद्ध अवधिभर चार किस्तामा जम्मा १५,६५८ राज्य फौज भारत पठाइएका थिए। पृथक रूपमा, रिक्रुटमार्फत करिब २ लाख नेपाली युवा ब्रिटिस सेनाका विभिन्न मोर्चामा खटिएको भनाइ पाइन्छ।
भर्ती प्रथा, जबर्जस्तीका आरोप र सामाजिक सरुवा
त्यो समय केही कैदीसम्मलाई समेत बेलायती सेवामा लगाइएको मान्यता स्रोतमा उल्लेखित छ। एक घटनामा बुवासँग पुगेको १६ वर्षे छोरा समेत एउटै स्थानमा भर्ती भएको किस्सा सुनिन्छ। पश्चिम पहाडी बस्तीहरूबाट ठूलो मात्रामा युवा बाहिरिनु, गाउँहरू आंशिक रूपमा खाली हुनु, र वैदेशिक सेवामा जाने परम्परा विस्तार हुनु जस्ता प्रभावहरू दर्ज छन्। ब्रिटिस गोर्खामा भर्ना हुने एक जवानको साटो नेपाल सरकारलाई एउटा राइफल उपलब्ध गरिने चलनबारे पनि स्रोतमा उल्लेख छ।
आर्थिक र जिन्सी सहयोग
सैनिकबाहेक नेपालले युद्धकोषमा रु १,३७,००,००० जम्मा गरिदियो। जिन्सी सहयोगमा ४०,००० पाउन्ड अलैंची, ८४,६९९ पाउन्ड चिया, २०० थान ज्याकेट, १२ थान ओभरकोट, नेपाली तथा तिब्बती कम्बल, ३४० थान बन्दुक, २,००,००० रेल स्लिपर र २२०वटा सिसौँका रूख दिइएको छ। पृथक अभिलेखअनुसार “कम्पनी रुपैयाँ” र “नेपाली महेन्द्र मल्ली” गरी करिब १ करोड सहयोग गरिएको दाबी पनि राखिएको छ।
क्षति, जनसांख्यिक परिवर्तन र समाज–अर्थतन्त्र
यस युद्धमा करिब ३० हजार नेपाली मृत्युको अनुमान रहेका छन्, भने गेसोको अर्को अनुमान ६० हजार रहेको बताइन्छ। केही मानिस युद्धपछि नेपाल नफर्किएको र पहिलो–दोस्रो विश्वयुद्धबीचको अवधिमा नेपालको जनसंख्या घटेको तथ्यांक रहेको दाबी स्रोतमा छ। तत्कालीन पहाडी बासिन्दामध्ये करिब २० प्रतिशत बेलायती सेवामा रहेको भनाइमा “स्रोत नखुलेको” टिप्पणी गरिएको छ।
आर्थिक प्रभावतर्फ युद्धपछि झन्डै १ लाख जना फर्किएको र तिनले खेताला सरहको ज्याला पाएर बिदाइ भएको उल्लेख छ। सरदार भीमबहादुर पाँडेका अनुसार सो समूहले जम्मा गरी १३ करोड “कम्पनी रुपैयाँ” नेपाल भित्र्याएको अनुमान राखिएको छ। यसले नगद प्रवाह बढायो, जग्गाको मूल्य उकास्यो, र देशभित्र तास, चुरोट, साना भट्टी तथा रक्सीको चलन विस्तार भएको भनाइ भेटिन्छ। जापानी सामग्रीको आयात बढ्दा राडी–पाखी र घरबुना जस्ता स्थानीय कारीगरीमा नकारात्मक प्रभाव परेको बताइन्छ। देहरादूनदेखि टाढाका बस्तीहरूमा समेत नेपाली बसोबास विस्तार भएको र अन्तरजातीय–अन्तरसांस्कृतिक विवाह बढेको टिप्पणी पनि समेटिएको छ।
सन्धि, संस्थागत स्मृति र मूल्याङ्कन
युद्धपछि सन् १९२३ मा नेपाल–बेलायत सन्धि (१९२३) भएको र बेलायतले नेपाललाई स्वतन्त्र मुलुकका रूपमा मान्यता दिँदै शान्ति–मैत्री सन्धि गरेको उल्लेख छ; वर्षको ५–१० लाख सहयोगबारे पनि उलेख पाइन्छ। विजयी पक्षको “पुनर्निर्माण कोष” शीर्षकबाट १९८२ सालमा त्रिचन्द्र सैनिक अस्पताल निर्माण गरिएको, र त्यहाँ पहिलो पटक फाइबर अप्टिक इन्डोस्कोपी प्रविधि भित्रिएको भनाइ पाइन्छ।
स्रोतमा कतिपय दृष्टिमा युद्ध–सहभागितामाथि आलोचना पनि भेटिन्छ—नेपालको प्रत्यक्ष शत्रु नभएको अवस्थामा संलग्नता किन भयो भन्ने प्रश्न, तथा शासन सुदृढीकरणका निम्ति युद्ध सहयोग गरिएको आरोप जस्ता। यद्यपि कैयन् तथ्याङ्क, मिति र परिमाणसम्बन्धी विवरणसम्बन्धी लिखतहरूबीच फरक दाबी रहेका कारण समग्र मूल्याङ्कनमा मतभेद देखिन्छ।
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q6994466
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ८७/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “पहिलो विश्वयुद्धमा नेपाल”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पहिलो_विश्वयुद्धमा_नेपाल (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). पहिलो विश्वयुद्धमा नेपाल [Nepal in World War I]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पहिलो_विश्वयुद्धमा_नेपाल
“पहिलो विश्वयुद्धमा नेपाल [Nepal in World War I].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पहिलो_विश्वयुद्धमा_नेपाल. Accessed 12 November 2026.
Nepali Encyclopedia Editors. “पहिलो विश्वयुद्धमा नेपाल [Nepal in World War I].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पहिलो_विश्वयुद्धमा_नेपाल.
@misc{nepaliencyclopedia_483,
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
title = {पहिलो विश्वयुद्धमा नेपाल [Nepal in World War I]},
howpublished = {Nepali Encyclopedia},
year = {2026},
url = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8B_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2},
urldate = {2026-11-12},
note = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}TY - ELEC AU - Nepali Encyclopedia Editors TI - पहिलो विश्वयुद्धमा नेपाल [Nepal in World War I] T2 - Nepali Encyclopedia PY - 2026 DA - 2026/11/12 UR - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8B_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2 Y2 - 2026/11/12 LA - ne ER -
स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पहिलो_विश्वयुद्धमा_नेपाल · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
