तेश्रो नेपाल तिब्बत युद्ध

तेश्रो नेपाल तिब्बत युद्ध (चिनियाँ: 廓藏戰爭; नेपाली: नेपाल–भोट युद्ध) नेपालको पक्षबाट संचालित तेस्रो ठूलो तिब्बत–अभियानका रूपमा वर्णित हुन्छ। केही स्रोतले यो द्वन्द्व १९११–१९१२ तिर भएको बताउँछन्, भने अन्य विवरणले घटनाक्रमलाई १८५५–१८५६ तिर राख्छन्। यी मतभेदका बाबजुद, दीर्घकालीन व्यापारिक अड्चन, सिमाना मिचाइ र स्थानीय प्रशासनिक ज्यादती इस्पात बिन्दु बनेको देखिन्छ, र अन्त्यमा थापाथली दरबारमा सन्धि भएकै उल्लेख पाइन्छ।

नाम र कालखण्ड

यस युद्धलाई नेपाली कागजातमा "नेपाल–भोट युद्ध" नामले पनि चिनिन्छ। केही विवरणमा यो १९११ देखि १९१२ सम्म तिब्बततर्फ लडिएको भनिएको छ, र त्यसैअनुसार १९१२ पुसदेखि वार्ता चल्दै १९१२ चैत ८ मा काठमाडौँस्थित थापाथलीमा सम्झौता टुंगिएको दाबी छ। यता अर्को पुष्ट विवरणले घटनाक्रमलाई १८५५–१८५६ तिर राख्दै काठमाडौँमा भएको सन्धिलाई सो कालखण्डसँग जोड्छ; त्यसैले स्रोतहरूमा कालमिति सम्बन्धी मतभेद रहेको मानिन्छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

राणा शासनको सुरुमा जङ्गबहादुर राणा सत्तामा उक्लिएपछि राज्य सञ्चालनमा स्थायित्व देखियो र सैन्य सुदृढीकरणलाई प्राथमिकता दिइयो। अघिल्लो बेत्रावती सन्धि नेपालका दृष्टिले अपमानजनक ठहरिएकाले राष्ट्रिय प्रतिष्ठा पुनर्स्थापनाको इच्छा प्रबल थियो। चीन र ब्रिटिस शक्तिसँग सम्बन्ध सन्तुलनमा गएपछि सैन्य बल विस्तार, हतियार व्यवस्थापन र सीमाक्षेत्र सुरक्षामा जोड दिइएको उल्लेख पाइन्छ।

व्यापारिक र सिमानागत विवाद

दीर्घ समयदेखि चलेका व्यापारिक बाटाहरू—केरुङ, कुती र झुंगा क्षेत्र—मा नेपाली व्यापारी र भारवाहकहरूबाट अतिरिक्त दस्तुर असुल, अनियमित राहदानी शुल्क, र तोकिएका दरभन्दा बढी अन्न–कर लिने कार्य भएको गुनासो दर्ता भयो। केहिदिनसम्म चल्दै आएका रीति विपरीत, ढेवाहरुले जनशीर्षक थप अन्न, नून र नगद कर माग्ने, बजारदर भन्दा घटाएर खरिद–बिक्री गराउने र प्रहरी–न्यायिक अधिकार जस्तै प्रयोग गर्ने आरोप लिइयो।

खुम्बु र सोलुखुम्बु क्षेत्रमा भोटे अधिकारीका नाममा जबर्जस्ती बोकाइ, चौंरी (याक) उपलब्ध गराउन बाध्य गराउने, र ठूलो सङ्ख्यामा निःशुल्क भारी सार्ने जस्ता कृत्य बढेको भनिएको छ। व्यापारी समुदाय विशेषतः नेवार महाजन, तामाङ र शेर्पाहरूको लेनदेनमा अवरोध, कुटपिट र हत्या सम्मका घटना दर्ता भएका उल्लेख पाइन्छ। चोरी–डकैतीमा संलग्न व्यक्ति प्रत्यर्पणसम्बन्धी अग्रिम सहमति पालना नभएको, र १८४९ सालतिर तय गरिएको सीमारेखा उल्लङ्घन गर्दै जग्गा दाबी गरिएको पनि उजुरी सूचीमा थियो।

सैन्य तयारी

नेपालले ठूलो परिमाणमा सैनिक परिचालनका साथ तोपखाना, मोर्टार र अन्य उपस्करको जोहो गर्‍यो। विवरणअनुसार करिब ८० वटा १२ पाउन्डर, २४ वटा ६ पाउन्डर तोप र पहाडी मोर्टार–होइझार जडान गरी अग्रिम मोर्चा बलियो पारियो। देश सुरक्षाका लागि करिब १२,००० जवान अलग राखेर पूर्व–पश्चिम कमान्डहरूलाई थप बलियो बनाइयो, सँगसँगै पोशाकदेखि गोलीबारुद स्थानीय उत्पादनमार्फत उपलब्ध गराइयो। जुम्ला र धनकुटाजस्ता ठाउँमा नयाँ चौकी स्थापनाको उल्लेख पनि पाइन्छ।

अभियान र प्रमुख लडाइँ

केही विवरणअनुसार बम बहादुर कुँवरले करिब २५,७२८ सैनिकसहित केरुङतर्फ, धीर शमशेरले करिब ४,६७८ सैनिकसहित कुतीतर्फ, कृष्ण ध्वज कुँवरले करिब २,५०० सैनिकसँग मुस्ताङतर्फ, र पृथक टुकडीले वलङचुङगोला क्षेत्रमा अगाडि बढे। तिब्बततर्फ मुख्य सेनापति सेठ्या काजीको कमान्डमा ठूलो बल तैनाथ रहेको उल्लेख छ, जसमा टिङ्ग्री र दिगर्चा क्षेत्रमा ठूलो जमावट थियो।

केरुङ प्रारम्भमा खास सङ्घर्षबिनै नेपालको नियन्त्रणमा गएको दाबी छ। पछि पर्वतीय दुर्गहरू—जस्तै गुना गढी—जस्ता स्थानमा कडा प्रतिरोध भयो। उचाइ, चिसो र हिमपातका कारण नेपाली पक्षले पनि ठूलो क्षति बेहोर्दै दुई दिशाबाट धकेल्ने रणकौशल अपनाएको, र हजारौँ तिब्बती जवानहरू समर्पण वा समातिएको विवरणमा पाइन्छ। झुंग गढीतर्फको लडाइँमा पहिरो–चट्टानयुक्त दुर्गमा पटक–पटक आक्रमण गरी अन्ततः जित निकालिएको र त्यहाँ तिब्बतीहरू ठूलो संख्यामा मारिनुका साथै सयौँ बन्दी परेको उल्लेख छ; नेपाली पक्षले पनि सयौँको क्षति बेहोरेको भनिएको छ।

कुती क्षेत्रको चुसानतर्फको मोर्चामा धीर शमशेरको फौजले चीरफारजस्तै हमला गरी किल्ला कब्जा गरेको भनिएको छ। सोना गुम्बा जस्तो मजबूत टुप्पोमा दुबै पक्षबीच भीषण भिडन्त भएको र त्यसपश्चात् तिब्बती फौज केही पछि धकेलिएको लेखिएको छ।

कूटनीति र सन्धि

स्रोतअनुसार, एक चरणमा काठमाडौँ आएका वार्ताकारसँग सहमति नजुट्दा मोर्चामा नेपाली फौज टिकिरह्यो। नेपालले युद्ध–क्षतिपूर्ति शीर्षकमा ठूलो परिमाणको रकम माग गरेको, र त्यो अस्वीकार भएपछि लडाइँ पुनः चर्किएको भनिन्छ। १ नोभेम्बर १८५५ तिर तिब्बती पक्षबाट ठूला प्रत्याक्रमण भएको तथा नेपालले पुनः बल थपेर स्थान फिर्ता लिएको दाबी छ। अन्ततः वार्ताले गति लिएर थापाथली सन्धि भएको स्रोतहरू एकमत छन्; तर केहीले मिति १९१२ चैत ८ राख्छन्, अर्कोतर्फ अर्को विवरणमा जनवरी १८५६ उल्लेख पाइन्छ।

महत्त्व र प्रभाव

यो युद्धले सीमा–व्यापार, राहदानी र दस्तुर व्यवस्थामा नेपालका मागलाई सशक्त रूपमा प्रस्तुत गर्‍यो। अन्तिम सन्धि बेत्रावती सन्धिभन्दा नेपालको पक्षमा रहेको बताइन्छ, यद्यपि मिति र कतिपय परिमाणमा स्रोत–स्रोतबीच स्पष्ट मतभेद रहेको देखिन्छ। युद्धक्रमले शाही नेपाली सेनाको पर्वतीय युद्धकौशल, तोपखाना प्रयोग र रसद–व्यवस्थापन क्षमताको प्रदर्शन गरेको प्रसङ्ग गाँठो गरी उल्लेखित छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “तेश्रो नेपाल तिब्बत युद्ध”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/तेश्रो_नेपाल_तिब्बत_युद्ध (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). तेश्रो नेपाल तिब्बत युद्ध [Third Nepal–Tibet War]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/तेश्रो_नेपाल_तिब्बत_युद्ध

“तेश्रो नेपाल तिब्बत युद्ध [Third Nepal–Tibet War].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/तेश्रो_नेपाल_तिब्बत_युद्ध. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “तेश्रो नेपाल तिब्बत युद्ध [Third Nepal–Tibet War].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/तेश्रो_नेपाल_तिब्बत_युद्ध.

@misc{nepaliencyclopedia_475,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {तेश्रो नेपाल तिब्बत युद्ध [Third Nepal–Tibet War]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B_%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%A4_%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - तेश्रो नेपाल तिब्बत युद्ध [Third Nepal–Tibet War]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B_%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%A4_%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -