नेपालको इतिहास एसियाका ठूला छिमेकी चीन र भारतबीचको हिमालय क्षेत्रमा विकास भएको राजनीतिक, सामाजिक र सांस्कृतिक प्रक्रियाको समष्टिगत वृत्तान्त हो। दक्षिणपट्टि रहेका अनेक राज्यहरू पराधीन हुँदा पनि नेपाल निरन्तर स्वतन्त्र रहनु यसको विशिष्ट विशेषता मानिन्छ। वैदिक, बौद्ध र जैन साहित्यदेखि क्षेत्रीय सम्राटका अभिलेखसम्म फैलिएका प्राचीन साक्ष्यहरूबाट ‘नेपाल’ नाम र भू–पहिचानको दीर्घ इतिहास देखिन्छ।
प्रारम्भिक सन्दर्भ र नामकरण
नेपाल नामको आद्य उल्लेख वैदिक परिशिष्टका रूपमा मानिने अथर्वपरिशिष्टमा भेटिन्छ, जसको समय इसापूर्व ५००–६०० वरिपरि मानने मत पाइन्छ। त्यसमा नेपाल अन्य प्राचीन प्रदेशहरूसँग सँगै वर्णित छ। बौद्ध परम्पराको मूल सर्वास्तिवाद विनयवस्तु, महाभारतको वनपर्व, जैन आवश्यक सूत्र तथा कौटिल्यको अर्थशास्त्र जस्ता ग्रन्थहरूमा पनि नेपालबारे उल्लेख छ। भारतीय सम्राट समुद्रगुप्तले आफ्नो इलाहाबाद अभिलेखमा नेपालको सन्दर्भ छिमेकी रूपमा कोरेका छन्। शिलालेखीय प्रमाणअनुसार ‘नेपाल’ शब्द वि.सं. ५२२ पछिका अभिलेखहरूमा निश्चित रूपमा देखिन थाल्छ। नामको व्युत्पत्तिबारे वैदिक संस्कृत, तिब्बती तथा स्थानीय व्याख्याहरू प्रस्तुत भइरहेका छन्, तर एउटै मतस्थिर छैन।
प्रागैतिहासिक पृष्ठभूमि
हिमाली पर्वतशृङ्खला र उपत्यकाहरू अत्यन्त प्राचीन भू–रचनाको परिणाम मानिन्छन्, जसपछि यहाँ जीव–समुदाय क्रमशः आकर्षित भएको भनिन्छ। काठमाडौँ उपत्यकामा पाइएको नवप्रस्तरयुगीन उपकरणहरूले कम्तीमा ९ हजार वर्षअघि मानव बासोबासको संकेत दिन्छन्। केही विवरणमा करिब १ हजार वर्षअघि सम्भवतः किराँत समुदायका मानिस रहेकाको दाबी पनि भेटिन्छ, तर यस्ता दाबीहरूबीच समय–निर्धारणमा स्रोतहरूमा मतभेद छ।
किराँत काल
विश्वसनीय प्राचीन राजनीतिक इतिहासको आरम्भ प्रायः किराँत शासकहरूमै टेकेको मानिन्छ। किराँतभन्दा पहिले गोपाल र महिषपालका किम्बदन्तीगत शासकहरूको उल्लेख पाइए पनि स्पष्ट प्रमाण अपूरा मानिन्छन्। किराँत चरणका आद्य राजा यलम्बर मानिने चलन छ, र यही वंशीय शासनलाई नेपाल इतिहासको ठोस सुरुआतका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ।
लिच्छवि युग
सन ४०० देखि ७५० सम्म वर्तमान राजधानी क्षेत्रमा लिच्छवि शासकहरूको प्रभुत्व थियो भन्ने धारणा स्थापित छ। वैषालीबाट आएका वीर पुरुषले किराँत शक्तिलाई पराजित गरी लिच्छवि वंश बसालेको उल्लेख केही स्रोतमा पाइन्छ। शिलालेख, मुद्राहरू र चाँगुनारायणतर्फका अभिलेखबाट मानदेव लिच्छवि वंशका प्रारम्भिक ऐतिहासिक राजा ठहरिन्छन्।
राजपुरुष अंशुवर्मा र भारतीय सम्राट हर्षवर्धनबीच वैवाहिक निकटता रहेको दाबी पनि भेटिन्छ, जसले पहाडी क्षेत्र (गण्डकीदेखि कोशीसम्म) माथि लिच्छवि प्रभाव थियो भनी देखाउँछ। तराईतिर मिथिला परम्परा अवलम्बन गर्ने शक्तिहरू अलग समावेश भएको उल्लेख पनि छ। अंशुवर्मापछि नरेन्द्रदेव भारतीय सहयोगले सत्तारोहण गरेको र त्यसपछि गुप्त शक्तिको प्रभावले राज्यहरू स–साना भागमा चुँडिएको भनाइ पाइन्छ। यी घटनाहरूको काल–निर्धारणबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ।
तराई–पूर्वाञ्चल समिश्रण र मल्ल संक्रमण
पूर्वी गङ्गीय मैदानतर्फ चालुक्यसेन शक्तिको प्रभाव, सेनापति नान्यदेवद्वारा तिरहुत राज्यको स्थापना र सिम्रौनगढलाई केन्द्र बनाएको कथन भेटिन्छ। मुस्लिम आक्रमणको त्रासका कारण हरिसिंहदेव सर्लाही हुँदै भक्तपुर पुगेको र उनकी पत्नी राजल देवीले जयस्थिति मल्लसँग वैवाहिक सम्बन्ध गरी मल्ल शासन उभ्याइएको भनाइ प्रचलित छ। यी विवरणहरू परम्परागत आख्यानका रूपमा उद्धृत गरिन्छन्।
एकीकरण र नेपाल अधिराज्य
गोर्खाका नेतृत्वमा १८औँ शताब्दीमा भएको राज्य विस्तार अभियानबाट आधुनिक एकीकरणको मार्ग खुलेको मानिन्छ। गोर्खाका राजा पृथ्वी नारायण शाहले पहिलो पटक वि.सं. १८०० मा नुवाकोट आक्रमण गर्दा असफल भए, तर वि.सं. १८०१ मा विजय प्राप्त गरे। त्यसपछि कीर्तिपुरतर्फका द्वन्द्वमा वि.सं. १८१४ र १८२१ का हारपछि वि.सं. १८२२ मा कीर्तिपुर जितियो।
उपत्यकामा इन्द्रजात्राको अवसर पारेर वि.सं. १८२५ मा काठमाडौँ विजय भयो र त्यसै वर्ष तथा वि.सं. १८२६ मा क्रमशः ललितपुर र भक्तपुर समावेश भए। यसको जगमा ‘नेपाल अधिराज्य’स्थापना भयो र राजधानी नुवाकोटबाट काठमाडौँ सारियो। पछि ब्रिटिश शक्तिसँग १९२३ ई, २१ डिसेम्बरको सन्धीमार्फत स्थायी मैत्री, स्वतन्त्रताको पारस्परिक मान्यता, पुराना सन्धीहरूको संशोधन, सीमासम्बन्धी विवाद आपसी सल्लाहले सुल्झ्याउनेजस्ता धाराहरू स्वीकृत भएका उल्लिखित छन्।
राणा शासन र बीसौँ शताब्दीका रूपान्तरण
राणा शासन वि.सं. १९०३ देखि २००७ सम्म पारिवारिक निरंकुश प्रणालीका रूपमा टिक्यो। उच्च पदहरू वंशीय रूपमा बाँडफाँड हुने, मौलिक अधिकार निषेध हुने र प्रधानमन्त्री परिवारको निर्णय नै कानूनझैँ लागु हुने प्रथाले राज्य सञ्चालन भयो।
वि.सं. २०१७ मा राजा महेन्द्रले निर्वाचित प्रधानमन्त्रीलाई हटाएर संसद विघटन गर्दै निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्था लागू गरे। १८ सालको आन्दोलन, २०३३ को बीपीको मेलमिलाप नीति र २०३६ को विद्यार्थी आन्दोलनजस्ता दबाबबीच २०३६ मा राजा वीरेन्द्रले जनमत सँग्रह गराए, जसमा सत्तापक्षको दुरुपयोग भएको आलोचना भयो। २०४२ मा नेपाली कांग्रेसले सत्याग्रह प्रारम्भ गर्यो र अन्ततः ५० दिन लामो वि.सं. २०४६ को जनआन्दोलनमा विभिन्न दलहरू, विशेषतः नेपाली कांग्रेस र संयुक्त वाम मोर्चा सक्रिय रहे।
शसस्त्र द्वन्द्व, राजदरबार घटना र दोस्रो जनआन्दोलन
यही अन्तरालमा देशले शसस्त्र द्वन्द्वको चरण पनि भोग्यो, तर यसको विस्तृत विवरण यहाँ समेटिएको छैन। वि.सं. २०५८ जेठ १९ गते राति भएको राजदरबार गोलीकाण्डमा राजा वीरेन्द्र, रानी ऐश्वर्य, युवराज दीपेन्द्र (एक दिनपछि निधन भएको भनिएको), राजकुमारी श्रुति, राजकुमार निराजनलगायतको मृत्यु भयो।
वि.सं. २०६३ को दोस्रो जनआन्दोलन १९ दिन चलेर २३७ वर्ष पुरानो राजतन्त्रको अन्त्यतर्फ मोडियो र लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको आधार तयार गर्यो। राजनीतिक दलहरू र विद्रोही शक्तिबीचको सहकार्यले व्यवस्थान्तरणको मार्ग प्रशस्त गर्यो।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “नेपालको इतिहास” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q1648546
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९६/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपालको इतिहास”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_इतिहास (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नेपालको इतिहास [History of Nepal]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_इतिहास
“नेपालको इतिहास [History of Nepal].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_इतिहास. Accessed 12 November 2026.
Nepali Encyclopedia Editors. “नेपालको इतिहास [History of Nepal].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_इतिहास.
@misc{nepaliencyclopedia_163,
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
title = {नेपालको इतिहास [History of Nepal]},
howpublished = {Nepali Encyclopedia},
year = {2026},
url = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8},
urldate = {2026-11-12},
note = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}TY - ELEC AU - Nepali Encyclopedia Editors TI - नेपालको इतिहास [History of Nepal] T2 - Nepali Encyclopedia PY - 2026 DA - 2026/11/12 UR - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8 Y2 - 2026/11/12 LA - ne ER -
स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालको_इतिहास · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
