नेपालमा दूरसञ्चार सेवा

नेपालमा दूरसञ्चार सेवा कानुनले परिभाषित गरेको व्यापक सञ्चार सेवाको समष्टि हो, जसमा ध्वनि, चिन्ह वा सन्देश जस्ता सामग्री विभिन्न विद्युतचुम्बकीय माध्यमबाट आदान–प्रदान हुन्छ। प्रारम्भिक टेलिफोन सेवा काठमाण्डौमा वि.सं. १९७३ असार २० मा सञ्चालनमा आएको र वि.सं. १९७४ जेठ १ बाट आम सर्वसाधारण उपयोगमा पुगेको प्रमाण भेटिन्छ। यसबीचमा संस्थागत संरचना विकसित हुँदै आजको नेपाल टेलिकम सम्म आएको देखिन्छ। ऐन, नीति र नियमन सुधारपश्चात निजी क्षेत्र प्रवेशले सेवा प्रदायक र अनुमति प्रकारमा विविधता थपिएको छ।

कानुनी परिभाषा र दायरा

दूरसञ्चार ऐन, २०५३ अनुसार दूरसञ्चार सेवामा कुनै ध्वनि, चिन्ह, सङ्केत, लेखोट, आकृति वा गोप्य सन्देशलाई, सो सामग्रीमा पुनर्संयोजन, गणना वा रूपान्तरण गरे–नगरे पनि, तार, रेडियो, प्रकाश वा अन्य विद्युतचुम्बकीय प्रणालीमार्फत उत्सर्जन, प्रसारण वा प्राप्ति गर्ने कार्य समेटिन्छ। यसरी परिभाषित सेवाको लक्ष्य सूचना आदान–प्रदानका सबै प्राविधिक तरिकालाई समेट्ने व्यापक दायरा हो। ऐनले सेवाको सञ्चालन, अनुमति र नियमनसम्बन्धी आधार समेत प्रदान गर्छ।

प्रारम्भ र मितिगत मतभेद

नेपालमा टेलिफोन सेवा कहिल्यै सुरू भयो भन्नेबारे स्रोतहरूमा एकरूपता छैन। कतिपय पुस्तक तथा प्रकाशनले वि.सं. १९७० बाटै सेवा प्रारम्भ भएको दाबी गरेका छन्। तर गोर्खापत्र मा प्रकाशित समाचारका आधारमा वि.सं. १९७३ सालमा वीरगञ्ज—काठमाण्डौ नाङ्गो तारको माध्यमबाट टेलिफोन भित्र्याइएको उल्लेख पाइन्छ। यही क्रममा काठमाण्डौमा सेवा सञ्चालनको तिथि असार २० र सर्वसाधारणको पहुँच जेठ १, वि.सं. १९७४ मानिन्छ।

प्रारम्भिक चरणमा सेवा प्रयोग दरबार तथा शासक वृतमै सीमित थियो, त्यसपछि जनताप्रति खुला गरियो। चन्द्र शमशेरको शासनकालमा थालिएको हुँदा त्यस समय टेलिफोनलाई ‘श्री चन्द्र टेलिफोन’ भन्ने नाम प्रयोगमा आएको देखिन्छ। यिनै तथ्यहरूले प्रारम्भिक प्रसार, उपयोगकर्ता दायरा र नामकरणसम्बन्धी सन्दर्भ स्पष्ट पार्छन्।

पूर्वाधार र प्रविधि

वीरगञ्जदेखि काठमाण्डौ जोड्न थानकोट, चिसापानीगढी, भीमफेदी, भैँसे, हेटौँडा हुँदै अमलेखगञ्जतर्फको पहाडी मार्ग रोजिएको उल्लेख छ। प्रारम्भिक सञ्जाल ‘ओपन वायर म्याग्नेटो’ प्रविधिमा आधारित थियो, जसमा खम्बामा नाङ्गो तार तानी बिन्दु–बिन्दुमा उपकरण जडान गरिन्थ्यो। सो प्रणालीमा घण्टीको सङ्ख्याले कल पहिचान गरिने अभ्यास प्रचलित थियो।

संस्थागत विकास

टेलिफोन र आकाशवाणी जस्ता सेवाको सञ्चालन–व्यवस्थापनका लागि सुरुमा सरकारी निकाय गठन गरियो, जसको रूपान्तरण हुँदै वर्तमान नेपाल टेलिकम बनेको ऐतिहासिक व्याख्या पाइन्छ। यसअघि यस संस्थालाई नेपाल दूरसञ्चार संस्थान, दूरसञ्चार विकास बोर्ड तथा दूरसञ्चार विभागजस्ता नामले चिनिन्थ्यो। दूरसञ्चार सेवा भित्र्याउने श्रेय मुख्यतः यही सार्वजनिक संस्थालाई दिइने प्रचलन छ, जसमा सरकारको स्वामित्व ९० प्रतिशतभन्दा बढी रहेको उल्लेख मिल्छ।

अन्य ऐतिहासिक सन्दर्भ

ऐतिहासिक उद्धरणअनुसार वि.सं. १९६८ पुस ३ (सन् १९११, डिसेम्बर १८) मा जर्ज पञ्चम नेपाल भ्रमणका लागि ठोरी क्षेत्रका जंगलतर्फ गएका बेला बाटो र टेलिफोनको व्यवस्था गरिएको वर्णन भेटिन्छ। यस्तै, वि.सं. १९७० सालको सुरूवाततिर जमल क्षेत्रमा म्याग्नेटो एक्सचेन्ज राखी नारायणहिटी दरबार, सिंहदरबार र प्रधान सेनापतिको आवासबीच लाइन विच्छ्याइएको दाबी पनि गरिन्छ; तर त्यसलाई पुष्टि गर्ने ठोस अभिलेख सार्वजनिक रूपमा प्राप्त भएको देखिँदैन। यसबाहेक, दूरसञ्चार इतिहाससम्बन्धी प्रसङ्गमा हातैले स्याटेलाइट डिश बनाएको नेपाली नागरिक महाविर पुन को उल्लेख पनि भेटिन्छ।

उदारीकरण, नियमन र अनुमतिपत्र

ऐन २०५३ पछि उदारीकरणको नीति अवलम्बन गरी निजी क्षेत्रलाई प्रतिस्पर्धात्मक रूपमा सहभागी गराउने बाटो खुल्यो। नियामकको हैसियतमा नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरण ले दूरसञ्चार सेवा सञ्चालनका लागि अनुमतिपत्र जारी गर्छ। प्राधिकरणले हालसम्म १२ प्रकारका अनुमतिपत्र वर्गीकरण गरेको र, उदाहरणका लागि, नेटवर्क सेवा प्रदायक १६, जीएसएम मोबाइल सेवा २, भी–स्याट प्रयोगकर्ता ९, ग्रामीण प्रयोजनका भी–स्याट २६ तथा आधारभूत टेलिफोन सेवा २ अनुमतिपत्र रहेको विवरण उपलब्ध छ। समग्र सेवा प्रकारलाई संक्षेपमा टेलिफोन र इन्टरनेट गरी दुई समूहमा राखिन्छ। अधिकांश टेलिफोन सेवा प्रदायकले इन्टरनेट सेवा दिने अनुमतिपत्र समेत प्राप्त गरेका छन्, यद्यपि सबैका शर्तरूपी दायरा एकैजसो छैन।

सेवा प्रकार र प्रदायक (उदाहरण)

• जीएसएम मोबाइल सेवा: नेपाल टेलिकम, एनसेल।
• आधारभूत दूरसञ्चार सेवा: नेपाल टेलिकम, हेलो नेपाल।
• ग्रामीण दूरसञ्चार सेवा: सिजी टेलिकम।
• अन्तर्राष्ट्रिय ट्रंक टेलिफोन: एनसेल।
• सिमित मोविलिटी: छैन।
• आधारभूत टेलिफोन सेवा: स्मार्ट सेल, यूनाइटेड टेलिकम।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपालमा दूरसञ्चार सेवा”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालमा_दूरसञ्चार_सेवा (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नेपालमा दूरसञ्चार सेवा [Telecommunications in Nepal]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालमा_दूरसञ्चार_सेवा

“नेपालमा दूरसञ्चार सेवा [Telecommunications in Nepal].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालमा_दूरसञ्चार_सेवा. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “नेपालमा दूरसञ्चार सेवा [Telecommunications in Nepal].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालमा_दूरसञ्चार_सेवा.

@misc{nepaliencyclopedia_673,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {नेपालमा दूरसञ्चार सेवा [Telecommunications in Nepal]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%A6%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - नेपालमा दूरसञ्चार सेवा [Telecommunications in Nepal]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%A6%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -